چهارشنبه ٠٩ مهر ١٣٩٩
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > فرهنگ و اندیشه > خانه و خانواده 
ماهنامه مبلغان


تربیت فرزند یتیم؛

وظیفه مادرانِ یتیم پرور

بعد از وفات پدر، مادر به عنوان بزرگ ترین حامی، به حمایت از فرزندان می پردازد و وظیفه سنگین و نقش مهم او آغاز می شود. او ناگزیر است جای خالی پدر را پر کند و در کنار آن نقش مادری را ایفا کند. از یک طرف باید همچون پدر، مظهر عدل و انضباط و مدیریت خانواده باشد تا فرزندان از او فرمان ببرند و از طرف ديگر، باید مظهر مهر و عشق و عاطفه باشد تا با عنایت به محبتِ مادری خلأهای زندگی او مرتفع گردد. این نقش فوق العاده مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد، به ویژه در رابطه با فرزندان بزرگ تر که نوجوان و یا در مرز بلوغ هستند.

وظیفه مادرانِ یتیم پرور (1)

محمدمهدی فجری

مقدمه

با مطالعه مجموعه جهان هستي به اين حقيقت مي رسيم که جهان همواره دست خوش تغيير و دگرگونى است و در واقع مجموعه اى از خوشی ها و ناخوشی ها یا پستی ها و بلندی هاست. البته اين مسئله شاید در زندگى برخى افراد، كم تر يا زيادتر از ديگران باشد؛ ولى نمى توان كسى را يافت كه زندگى یکنواختی داشته باشد.

یکی از ناخوشایندترین این دگرگونی ها، وفات نزدیکان، به خصوص والدین است که آثار تخریبی آن سالهای طولانی باقی می ماند؛ اما از آنجایی که در لغت[1]و اصطلاح، یتیم بر کسی که پدر از دست داده اطلاق می شود،[2]ما در این نوشتار حول محور این فرزندان بحث خواهیم کرد؛ گرچه کودکان مادر از دست داده نیز مراقبتی ویژه می طلبند.

بعد از وفات پدر، مادر به عنوان بزرگ ترین حامی، به حمایت از فرزندان می پردازد و وظیفه سنگین و نقش مهم او آغاز می شود. او ناگزیر است جای خالی پدر را پر کند و در کنار آن نقش مادری را ایفا کند. از یک طرف باید همچون پدر، مظهر عدل و انضباط و مدیریت خانواده باشد تا فرزندان از او فرمان ببرند و از طرف ديگر، باید مظهر مهر و عشق و عاطفه باشد تا با عنایت به محبتِ مادری خلأهای زندگی او مرتفع گردد. این نقش فوق العاده مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد، به ویژه در رابطه با فرزندان بزرگ تر که نوجوان و یا در مرز بلوغ هستند.

به یقین، چنین وظیفه سنگینی نیازمند کسب مداوم آگاهی است و دور ماندن بسیاری از مادران از مطالعه کتب دینی و تربیتی، مشکلات فراوانی را برای آنان به وجود می آورد؛ اما آشنایی مبلغان گرامی به عنوان مشاوران دینی با مسائل مرتبط با فرزندان یتیم نیز می تواند گره گشای بسیاری از مشکلات چنین خانواده هایی باشد.

ذکر این نکته نیز ضروري است که نگاه جامعه شناختي و عوارض ناشي از وفات پدر در كودكان و نوجوانان يكسان نيست؛ بلكه سخن گفتن پيرامون نوجواني كه پدرشان در دفاع از دين و حفاظت از كشور به شهادت رسیده اند، با نوجواني كه پدرش را بر اثر قصاص از دست  داده، متفاوت است؛ اما تلاش ما بر اين بوده كه مطالب براي همگان قابل  استفاده باشد.

مقام و جایگاه مادران یتیم پرور

بی شک جایگاه مادر در تربیت و تکامل فرزندان، جایگاهی خاص و ویژه است. مادر؛ یعنی سازنده انسانهای شریف برای جامعه فردا. شخصیتی که به کودک آرامش داده و محیطی مملو از محبت و عشق به فرزند که مراقبتی توأم باگذشت و فداکاری در آن دیده می شود، ایجاد می کند. دستهای پرمهر مادر کودک را در زندگی یاری می رساند و بسیاری از خصایصی را که فرزند در بزرگ سالی به آنها نیاز دارد، به او تعلیم می دهد. تأثیر مادر تنها مربوط به جنبه های روانی و اجتماعی فرزندان نمی شود؛ بلکه او در آشنا ساختن کودک با جامعه و هدایت و رهبری افکار فرزند، نقش اساسی دارد.

هنر مادری در این است که گام به گام با رشد کودک پیش رود، نیازهایش را تأمین کند و همگام با ایجاد زمینه لازم، بذر تربیت را در او بکارد و گاه با زبان هدایت و گاهی با رفتار و عمل، هدایتگر راه صحیح به فرزندش باشد. در این میان، مادران یتیم پرور از جایگاه ویژه ای در پيشگاه خداوند برخوردارند؛ چراکه از سويي جايگاه مادری دارند و از سوي ديگر نبود همسر خود را باید جبران کنند. به همين خاطر خداوند متعال، بهشت را پاداش كمك و رفع نياز از زنان همسر از دست  داده با نيت خالص، بيان كرده است. ابراهیم خلیل(علیه السلام) به خداوند متعال عرض کرد: «فَمَا جَزَاءُ مَنْ سَدَّدَ الْأَرْمَلَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ؟ قَالَ: أُقِيمُهُ فِي ظِلِّي وَ أُدْخِلُهُ جَنَّتِي؛[3]جزاء و پاداش کسی که بیوه زنان و درماندگان را برای رضای تو تسلیت و دلداری دهد چیست؟ خطاب شد: او را در سايه خود جاى مى دهم و داخل بهشت مى كنم.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نيز با تأكيد بر كمك و حمايت از اين گروه از زنان، مي فرمايد: «اَلسّاعِي عِلَى الأرمَلَةِ وَ المِسكين كَالغازِي فِي سَبيلَ اللَّهِ تَعالى وَ كَالقائِمِ الصّائِمِ الَّذِي لايُفتَر؛[4]کسی که در رفع نیاز زنان بیوه و فرد نيازمند قدم بردارد، مانند مجاهد راه خدا و روزه داري است كه دل زده و خسته نمی شود.»

از سوی دیگر، چنین مادرانی به یقین مصداق اين كلمات نوراني رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستند كه مي فرمايد:

* «اَحَبُّ بُیُوتِکُم اِلَی اللهِ بَیتٌ فیهِ یَتیمٌ مُکَرّم؛[5]محبوب ترين خانه هاى شما در نظر خدا، خانه اي است كه در آن يتيمى محترم باشد.»

* «ما مِن مائِدَةٍ أعظَمُ بَرَكَةً مِن مائِدَةٍ جَلَسَ عَلَيها يَتيم؛[6]هيچ سفره اى با بركت تر از سفره اى نيست كه يتيم بر سرِ آن بنشيند.»

* «مَن عالَ يَتيما حَتّى يَستَغنِيَ، أوجَبَ اللّهُ عزّوجلّ لَهُ بِذلِكَ الجَنَّةَ، كَما أوجَبَ لآكِلِ مالِ اليَتيمِ النّارَ؛[7]هر كسی يتيمى را سرپرستى كند تا او بى نياز گردد، خداوند عزّوجلّ در برابر اين كار، بهشت را بر او واجب می کند.»

پس بهترين پاداش براي چنین مادرانی است. مادراني که فرزندان خود را امانتی الهی می دانند، بهترین مصداق این حدیث شریف هستند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) با نشان دادن دو انگشت سبابه خود، فرمودند: «أَنَا وَ كَافِلُ الْيَتِيمِ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّة؛[8]من و آن کسی که سرپرستی یتیمی را بپذیرد، در بهشت بسان این دو انگشت در کنار یکدیگر خواهیم بود.»

وظيفه مادر در قبال خود و فرزندان

نقش مادری، مقدس و در عین حال سنگین و دشوار است؛ چراکه در حقیقت مادران، جامعه آینده را می سازند و گاه تربیت یک مادر، جامعه ای را تحت تأثیر قرار می دهد. مسلم است مادرانی که به علل مختلف، همسران خویش را از دست داده اند و در کنار انجام مسئولیتهای خویش، نقش پدر را نیز برای فرزندان ايفا می کنند، مسئوليت سنگين تري نسبت به سايرين دارند.

گرچه بيان وظايف مادران يتيم پرور پرشمار و از عهده اين نوشتار خارج است؛ اما به برخي از آنها اشاره مي کنيم:

الف) تقويت آموزه هاي ديني

مروري بر عوامل تحكيم خانواده در اسلام ما را به اين مهم هدايت مي كند كه باورهاي ديني، پاسخگوي نيازهاي مادي و معنوي تمام اعضاي خانواده است. اگر مادر به تقويت آموزه ها و باورهاي ديني خويش بپردازد، هم خود را در مقابل بسياري از آسيبها واكسينه مي کند و هم الگوي مهم رفتاري براي فرزندانش خواهد بود.

اساسي ترين باور ديني، ايمان به خداوند يكتاست كه موجب انجام دادن واجبات و ترك محرمات می شود. این باور نقش تعیین کننده ای در رفتارهاي انسان در زندگي فردي، اجتماعي، مادي و معنوي دارد.

مادري كه خدا را همواره ناظر بر اعمال خود مي بيند،[9]رفتارهایش را به گونه ای تنظیم نماید كه خانواده را در مسير رشد، تعالى و کمال قرار داده، رضایت الهی را جلب کند. به یقین چنین مادري هم خود در آرامش روحي و فكري به سر مي برد، و هم آرامش را در فضاى خانواده به وجود خواهد آورد.

همچنین ایمان به زندگى پس از مرگ، خانواده را متوجه اهداف پایدارى مى کند و باعث پیوند هرچه بیش تر اعضا مى شود. اگر اعضاى خانواده به جهان پس از مرگ معتقد باشند، در مقابل یکدیگر احساس مسئولیت مي کنند، به اداى وظایف و مسئولیتهاى خود پایبند بوده، از رفتارهاى ناسالم اجتناب مى کنند و مي دانند كه هر تلاش و كوشش، صبر بر بلا و اذیتها در مسير زندگي، بي پاداش نخواهد ماند.

افزون بر اين، اعتقاد به جهان آخرت افراد را متوجه عواقب نامطلوب تجاوز به حقوق دیگران و فرار از اجراى مسئولیتها کرده، تا حد زیادى از رفتارهاى نامناسب و ناهنجار باز مى دارد.[10]

بر اساس روايات اسلامى، پدران و مادران موظف اند كودكان خود را با عبادات تمرينى، نسبت به اطاعت از دستورات الهى آشنا سازند، چنان که امام حسن عسکری(علیه السلام) می فرمایند: «(در روز قیامت) خداوند به پدر و مادر پاداش بزرگى عنايت می فرماید. آنان می گویند: يَا رَبَّنَا أَنَّى لَنَا هَذِهِ وَ لَمْ تَبْلُغْهَا أَعْمَالُنَا فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ مَعَ هَذَا تَاجُ الْكَرَامَةِ لَمْ يَرَ مِثْلَهُ الرَّاءُونَ وَ لَمْ يَسْمَعْ بِمِثْلِهِ السَّامِعُونَ وَ لايَتَفَكَّرُ فِي مِثْلِهِ الْمُتَفَكِّرُونَ فَيُقَالُ هَذَا بِتَعْلِيمِكُمَا وَلَدَكُمَا الْقُرْآنَ وَ بِتَصْيِيرِكُمَا إِيَّاهُ بِدِينِ الإِسْلامِ وَ بِرِيَاضَتِكُمَا إِيَّاهُ عَلَى حُبِّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلِیٍّ وَلِیِّ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا وَ تَفْقِيهِكُمَا إِيَّاهُ بِفِقْهِهِمَا لأَنَّهُمَا اللَّذَانِ لايَقْبَلُ اللَّهُ لأَحَدٍ عَمَلاً إِلاّ بِوَلايَتِهِمَا وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِهِمَا؛[11]پروردگارا! این همه تفضّل درباره ما از كجاست؟ پس خداوند عزوجل می فرماید: و با این تاج کرامتی است که نه بینندگانی مثل آن دیده اند و نه شنوندگانی شبیه آن را شنیده اند و نه متفکرانی به مانند آن اندیشیده اند. پس گفته می شود اینها به خاطر تعلیم قرآنی است که به فرزند خود آموختید و به خاطر بینشی که شما در مورد دین اسلام به وی آموختید و به سختی هایی که در مسیر دوستی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) فرستاده خداوند و علی(علیه السلام) ولی خدا برای وی متحمل شدید و به خاطر فهماندن معارف حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) و حضرت علی(علیه السلام) به فرزند خود که خداوند از احدی عملی را مگر به خاطر ولایت آن دو و دشمنی با دشمنان آن دو قبول نمی کند.»

برای تقویت باورهای دینی نوجوانانی که مرحله کودکی را پشت سر گذاشته اند، مراقبتهای ویژه ای لازم است و باید با آنان ارتباط نزدیک تری برقرار کرد تا بتوانند مسائل و مشکلات خود را با مادر در میان بگذارند و یا در امور زندگی مشورت بگیرند. کنترل معاشرتها و مراقبت از انحرافات و لغزشهایی که بر سر راه فرزندان قرار دارند، از جمله وظایف مادرانی است که مسئولیت فرزندان یتیم را بر عهده دارند.

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: «بَادِرُوا أَوْلادَكُمْ بِالْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ يَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَة؛[12]معارف اسلامى را به فرزندانتان یاد دهيد، قبل از اینكه مخالفين بر شما سبقت گيرند [و دلهای آنها را با مطالب خلاف، آلوده و منحرف سازند.]»

ثمرات ايمان در خانواده

در اینجا به خاطر اهمیت نقش ایمان در هدایت خانواده، به دو مورد از ثمرات ایمان اشاره می کنیم:

1. صبر

يكي از نشانه هاي افراد باایمان، صبر و استقامت در مقابل مشكلات و سختي ها است. انسانهای صبور بر اين باورند كه زندگي دنيا كلاس درس و ميدان آزمايش  است و موفقیت در چنین کلاسی، بدون تحمل سختی ها و صبر امکان پذیر نیست.

در اين ميان، مادران ايتام سخت ترين شرايط زندگي را تجربه مي كنند و به اميد اجر و پاداش الهي شكيبايي مي ورزند. امام صادق(علیه السلام) مى فرمايند:«مَنِ ابْتَلى  مِنَ المُؤمِنينَ بِبَلاءٍ فَصَبَرَ عَلَيهِ كَأَنَّ لَهُ مَثلُ اجرِ اَلْفِ شَهِيدٍ؛[13]هر كسی از مؤمنان به بلايى گرفتار شود و شكيبايى را از دست ندهد، پاداش هزار شهيد دارد.»

به تجربه ثابت شده است افرادى كه از اين صفت بى بهره اند، در گرفتاري ها بسيار زودتر از دیگران از پا در می آیند؛ چراکه اگر انسان در سختی ها و مصیبتها از خود بی تابی نشان دهد، مشکل بزرگ تر جلوه می کند و شخص مدتها احساس افسردگی و نگرانی کرده، گاه دچار آسیبهای جسمی نیز می شود.[14]

یادآوری این نکته ضروری است که صبر هرگز به معنى تن دادن به ذلت و تسليم در برابر عوامل ِشكست نيست؛ بلكه صبر یعنى پايدارى و استقامت در برابرِ مشكلات و گذر از حوادث است. به عنوان نمونه، بانوي همسر از دست  داده، علاوه بر تلاش براي رفع مشكلات، به قضا و قدر الهی راضی است و از گله و شکایت به دوستان و اطرافیان دوری مي كند و تنها شکایت ناراحتى و مشكلات خود را به پیشگاه خداوند متعال می برد.

2. اميدواري

پس از وفات پدر، مادر به عنوان سرپرست خانوار وظيفه دارد در دل اعضای خانواده همواره بذر امید و نشاط بکارد و به هنگام مشکلات و گرفتاری ها پناهگاه فرزندان باشد و همواره خانواده را به امدادهای الهی دلگرم و امیدوار کند.

نشانه كساني كه به جای تكيه بر ديگران، بر خداي قادر و حكيم توكل مي كنند، آن است كه با كار و تلاش و استفاده از توانايي ها و استعدادهاي خدادادي خويش، در برابر مشكلات و سختي ها ايستادگي مي كنند و بر اين اعتقادند كه تمام كارهاي شان زير نظر خداوند است و هيچ عملي از آنان نابود نمي شود و خداوند متعال تلاش آنان را به بالاترين قيمت؛ يعني بهشت رضوان خريداري مي كند.

ب) الگوپذیری از الگوهای برتر

شناخت الگوهاي برتر و الگوپذیرى، امرى ضرورى، بایسته و سودمند است. الگوى شایسته، افکار خانواده را منظم مى سازد و چگونگى به کارگیری توان بالقوّه و استعدادهاى نهفته فرد را نیرومند مى کند. بر عکس، پیروى از الگوهاى ناسالم، آسیبهاى جبران ناپذیرى به همراه داشته، گاه خانواده را از هم مى پاشد. بنابراین، نمى توان و نباید از الگوهایى پیروى کرد که درهاى سلامت دنیایى و سعادت آخرتى را بر روى اعضاى خانواده مي بندند و سبب ناکارآمدى خانواده مي شوند.

خانواده اي موفق است كه الگو و اسوه هاي کامل و کارآمدي داشته باشد و در فراز و نشیب زندگی، آنان را اسوه و الگو قرار دهد. پیامبران، ائمه و اولیاى الهى(علیهم السلام) بهترين الگو در طول تاریخ هستند. به عنوان نمونه اگر مصيبتهايي كه بر حضرت زهرا یا حضرت زينب(علیهما السلام) وارد شده، پیوسته یادآوری شود، ديگر سختي ها قادر نخواهند بود ترس، اضطراب و يأس و نااميدي را بر انسان مسلط كنند.

ج) تربیت دینی

گرچه برخى بر اين باورند كه تربيت در سال اول و دوم زندگى كودك بي فايده است و كودك قابليت تربيت پذيرى و شكل گيرى را ندارد؛ اما بايد بدانيم كه دو سال اول زندگى كودك از حساس ترين و مهم ترين دوران زندگى او محسوب مى شود؛ چون ذهن نوزاد هنوز شكلى به خود نگرفته و آماده شكل گيري است و به یقین استفاده نكردن از اين فرصت، خسارتهاى غير قابل جبرانى به بار خواهد آورد.

البته روشهاى تربيتى در اين زمان با زمان هاى گذشته متفاوت  و حتی دشوارتر است. هنر ما این است که گام به گام با رشد کودک پیش رفته و نیازهایش را تأمین کنيم و زمینه مناسب تربیت را در او ایجاد نمایيم.

امیر مؤمنان به فرزندش امام حسن(علیهما السلام) می فرمایند: «وَ إِنَّمَا قَلْبُ  الْحَدَثِ  كَالأَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْ ءٍ قَبِلَتْهُ فَبَادَرْتُكَ بِالأَدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ وَ يَشْتَغِلَ لُبُّك؛ [15]قلب بچه نورس مانند زمین خالی از بذر و گیاه است؛ هر تخمی که در آن افشانده شود، به خوبی می پذیرد و در خود می پروراند. من نيز پيش از آنکه دلت سخت و اندرز ناپذیر شود و مغزت از چيزهاى ديگر انباشته گردد، به ادب و تربيت تو پرداختم. »

امام سجاد(علیه السلام) نیز براى تربيت نیکوی فرزندان خود از پيشگاه پروردگار استمداد می طلبد:«وَ أَعِنِّي عَلَى تَرْبِيَتِهِمْ وَ تَأْدِيبِهِمْ وَ بِرِّهِمْ؛[16]مرا در تربيت و تأديب فرزندانم يارى و مدد بفرما!»

اما تربیت پسنديده و مورد توجه دین، تربيتي است كه بر اساس آموزه های دینی شكل بگيرد و به یقین چنین تربیتی بدون آگاهی از تعالیم اسلامی امکان پذیر نیست. مطالعه كتابهاي تربيتي[17]و استفاده از راهنمایی های مشاوران مذهبی می تواند مشکلات پیشِ رو را هموار و مادران را در تربیت و راهنمایی فرزندان یاری رساند، البته بهترین شیوه تربیت آن است که اولاً خود والدین تربیت یافته باشند تا برای فرزندان الگویی شایسته گردند[18]و ثانیاً با علم به مسائل تربیتی، فرزندان را به سوی نیکی ها جذب كنند.

1. تربیت فردی

يكي از وظايف والدين، رشد و بهداشت روانی[19]و تربیت اخلاقی و فكري فرزندان است. امام حسن مجتبی(علیه السلام) می فرمایند: «عَجِبْتُ لِمَنْ يَتَفَكَّرُ فِى مَأْكُولِهِ، كَيْفَ لايَتَفَكَّرُ فِى مَعْقُولِهِ، فَيُجَنِّبُ بَطْنَهُ ما يُؤْذِيْهِ، وَ يُودِعُ صَدْرَهُ ما يُردِيْهِ؛[20]تعجب می كنم از فردی كه به غذاى جسم خود مى انديشد (كه سالم و بهداشتی باشد)؛ اما در غذای روح و جان خویش تفكر نمي كند (در نتیجه) شكم خود را از غذاهای زیان بخش حفظ می كند؛ اما قلبش را با مطالب خطرناك آكنده مى سازد.» و برایش اهمیتی ندارد كه افكار پلید و ناپسند در روان او وارد شده و وجودش را در معرض افكار پست و انحرافی قرار دهد.

امير مؤمنان(علیه السلام) تربيت را از حقوق فرزندان مى داند و سرپرست خانواده را موظف به تربيت صحيح آنان معرفي مي كند: «وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ يُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ يُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ يُعَلِّمَهُ الْقُرْآن؛[21] و حق فرزند بر پدر آن است كه نام نيكو بر او نهد، خوب تربيتش كند، و او را قرآن بياموزد.»

آن حضرت در نامه اي به امام حسن(علیه السلام) مي نويسد: «وَ أَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ تَأْوِيلِهِ وَ شَرَائِعِ الإِسْلامِ وَ أَحْكَامِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرَامِهِ لاأُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ؛[22]در آغاز تربيت، تصميم گرفتم تا كتاب خداى توانا را همراه با تفسير آيات به تو بياموزم و شريعت اسلام و احكام آن، از حلال و حرام را به تو تعليم دهم و به چيز ديگرى نپردازم. » در خصوص مادران ایتام، این مسئولیت چند برابر می شود.

طبق روايات معصومین(علیهم السلام) مهم ترین چیزهایی که لازم است در تربیت مورد توجه قرار گیرند، عبارت اند از:

اول: تعلیم مسائل اسلامی

آشنایی با اصول عقاید (اصول دین و ضروریات مذهب)، فروع دین و احکام مرتبط با آن، از جمله مسائلی است که باید به میزان فهم و درک فرزندان به آنان شناسانده شود.[23]قرآن کریم به پیامبر(صلی الله علیه و آله) می فرماید: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ»[24]؛«خانواده خود را به نماز فرمان ده!» این آیه نشانگر آن است که سرپرست خانواده نسبت به دين فرزندان خود مسئول است و اسلام تنها برآورده ساختن نیازهای مادى آنان را كافى نمي داند.

روزي پيامبر(صلی الله علیه و آله) به برخى كودكان نگاه كرده، فرمودند: واى بر كودكان آخر الزمان از دست پدران شان! گفته شد: اى پيامبر خدا! از پدران مشرك شان؟ فرمود: نه. از پدران مؤمن شان كه چيزى از واجبات را به آنان نمی آموزند و چون فرزندان شان خود بياموزند، آنان را باز می دارند و تنها از اينكه آنها به امکانات بی ارزش دنیا دست یابند، راضي مي شوند. من از آنان بيزارم و آنان از من بيزارند.[25]

دوم: آموزش مسائل حکمت آمیز

آموزش مسائل حکمت آمیز از جمله مسائل مهم دیگری است که باید مورد توجه قرار گیرد تا فرزندان به میزان رشد جسمی، رشد معنوی و فکری نیز بیابند. مسائل حکمت آمیز زمینه ساز آینده فرزندان و مانع انحراف و کج روی خواهد بود. این زمینه سازی می تواند از طریق مادران آگاه و یا به واسطه روحانیان در مساجد و مراکز فرهنگی انجام پذیرد.

به عنوان نمونه، لقمان حکیم در پند و اندرز به فرزندش يادآور مي شود:

1. كارهاي خوب و بد، هر قدر كوچك و كم ارزش، و هر قدر مخفى و پنهان باشد، خداوند آن را براى حساب و پاداش و كيفر حاضر مى كند و چيزى در اين عالَم گم نمى شود؛

2. به نماز كه مهم ترين پيوند با خالق است، و امر به معروف و نهى از منكر كه مهم ترين دستور اجتماعى است، بپرداز و مردم را به نيكي ها دعوت كن و از زشتي ها باز دار؛

3. در برابر مصيبتها و مشكلاتى كه بر تو وارد مى شود، صابر و شكيبا باش؛

4. از تكبر و بى اعتنايى، غرور و خودپسندى كه انسان را در خودبرتربینی فرو مى برند، و رابطه او را از ديگران قطع مى كنند، دوري كن؛[26]

5. با كسى كه در كارها تجربه دارد، مشورت كن؛ زيرا او نظرش را كه گران به دست آورده، به تو رایگان مى دهد؛[27]

6. اگر روزى به نادارى مبتلا شدى، آن را براى مردم آشكار نكن؛ چون تو را خوار مى شمارند و هيچ فايده اى به تو نمى رسانند. بازگرد به سوی كسى كه تو را به فقر مبتلا كرده که او بر گشايش كار تو تواناتر است، و از او حاجت بخواه. كيست كه از او درخواست كند و او عطايش ندهد يا به او اعتماد كند و او نجاتش ندهد؟[28]

7. از دنيا به اندازه كفايت (نياز) برگير و آن چنان در دنيا فرو نرو كه به آخرتت زيان رسانَد، و چنان هم رهايش نكن كه سربار مردم گردى.[29]و...

افزون بر این حضور مستمر مادران در مسجد و كسب معارف ديني، نه تنها در تربیت فرزندان؛ بلكه در محیط خانواده بسیار مؤثر است؛ زیرا مساجد، كانون اصلي نشر معارف دیني به شمار مي روند و اطلاعات و دانش دیني مردم در جامعۀ اسلامي از گذشته هاي دور تاكنون از این طریق به دست مي آمده و مي آید.

همچنین تشویق و تنبیه به جا نیز نقش تعیین کننده ای در تربیت فرزندان ایفا می کند. تشویق گاه مالی است و گاه معنوي. به عنوان نمونه برادر و خواهر رضاعي پيامبر(صلی الله علیه و آله) به نوبت میهمان حضرت شدند. پيامبر(صلی الله علیه و آله) خواهر را بيش تر مورد احترام قرار داد. مردم علت اين تفاوت در احترام را پرسيدند، حضرت فرمود: چون خواهرم به مادرش بيش تر احترام و ادب مي كند.[30]

به اين نكته نیز باید توجه داشته باشیم که بازگو کردن صفات و خصلتهای پسندیده فرزندان در مقابل دیگران تأثیر به سزایی در تداوم آن صفات دارد. در مقابل، توبيخ آنان در برابر ديگران، نه تنها اثرگذار نیست؛ بلکه در بسیاری از مواقع نتیجه معکوس دارد.[31]

2. تربیت اجتماعی

یکی از نیازهای زندگي اجتماعي، آگاهي از آداب روابط اجتماعی است تا بتوان حقوق متقابل شهروندان را رعایت کرد و در برابر امتیازهایی که از جامعه و تلاش دیگران به دست می آيد، وظایف لازم را انجام داد. کسانی که آداب زندگي اجتماعي را آموخته باشند، به خوبی از این وظیفه ها آگاهی دارند و به شايستگي از آن استفاده مي كنند. بر این اساس، هر يك از ما وظيفه داريم فرزندان خود را اجتماعی بار آورده، از انزوا و تک روی آنان جلوگيري کنيم. تردیدی نیست که مشارکتهای اجتماعی فرزندان و ارتباط کنترل شده و با برنامه آنان با محيطهاي اجتماعي سالم همچون: مساجد، هيئات مذهبي، پايگاه هاي بسيج و... از آسیب پذیری های اخلاقی و روانی آنان پیشگیری می کند و از انحرافها و بحرانهای بسیار فراوانی جلوگیری می نمايد.

ادامه دارد...

___________________________________

پی‌نوشت‌ها:

[1]. لسان العرب، ابن منظور، دار الفکر، بیروت، 1414ق، ج 12، ص 645؛ مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، دمشق ـ الدار الشامیه، بیروت، 1412ق، ج 1، ص 889.

[2]. تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، محمد بن حسن طوسى، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ چهارم، 1407ق، ج 10، ص 38.

[3]. مُسكّن الفؤاد عند فقد الأحبّة و الأولاد، زین الدین بن على وثانى، بصیرتى ، قم ، چاپ اول، بى تا، ص 117؛ بحار الانوار، محمدباقر مجلسی، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1404ق، ج  79، ص 95.

[4]. نهج ‌الفصاحة، ابوالقاسم پاینده، دنیای دانش، تهران، چاپ چهارم، 1382ش، ص527؛ الاصابة فى تمييز الصحابة، ابن حجر عسقلانى، دار احياء التراث، بيروت، 1328ق، ج  8، ص 129.

[5]. کنز العمال، متقی هندی، مؤسسه الرسالۀ، بیروت، 1409ق، ج 3، ص 168.

[6]. کنز العمال، ج 3، ص 177.

[7]. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407ق، ج  7، ص 51.

[8]. روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، سيد محمود آلوسى، دارالكتب العلميه، بيروت، چاپ اول، 1415ق، ج  1، ص 308؛ الدرّ المنثور، عبدالرحمن سیوطی، المکتبة الاسلامیة، تهران، 1377ق، ج  2، ص 158؛ بحار الأنوار، ج 35، ص 117.

[9]. ق/ 16.

[10]. ر.ک: ماهنامه معرفت، محمدمهدى صفورائى، مقاله: نقش اعتقادات، بينشها و باورهاي ديني در كارآمدي خانواده، ش 163، تيرماه 1390.

[11]. بحار الأنوار، ج  89، ص 32.

[12]. الكافي، ج  6، ص 47.

[13]. همان، ج 2، ص 92؛ مشکاة الانوار، علی طبرسی، المکتبة الحیدریة، نجف، چاپ اول، 1385ق، ص 26.

[14]. برگرفته از: روانشناسى سلامت، ام دیماتئو، ترجمه: سید مهدی موسوی اصل، انتشارات سمت، تهران، 1393ش، ج 2، ص 763.

[15]. تحف العقول، ابن شعبه حرانی، جامعه مدرسین، قم، 1404ق، ص 70.

[16]. صحیفه سجادیه، دعای بیست و پنجم.

[17]. به عنوان نمونه مي‌توان به كتابهاي «تربيت»، «اسلام و تعليم و تربيت»، «ريحانه بهشتي يا فرزند صالح»، «سلوك علوى (راهبردهاى امام على(علیه السلام) در تربيت فرزندان)»، «اسلام و تربیت کودکان»، «نقش مادر در تربیت»، «روان‌شناسي تربيت كودك در سيره معصومين(علیهم السلام)» و ده‌ها كتاب تربيتي ديگر مراجعه نمود.

[18]. امام صادق(علیه السلام) مي‌فرمايند: «كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الاجْتِهَادَ وَ الصَّلاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ؛ مردم را به غير از زبان‌تان دعوت به دين كنيد، تا سعى و كوشش و درستى و پرهيزگارى و خويشتن‌دارى را از شما مشاهده كنند.» الكافي، ج  2، ص 78.

[19]. بهداشت روانی عبارت است از داشتن احساس آرامش و امنیت درون و به دور بودن از اضطراب، افسردگی و تعارضهای مزمن روانی از سویی و بهره مندی از سلامت ذهن و اندیشه و تفکر از سوی دیگر.

[20]. سفينة البحار، شيخ عباس قمي، آستان قدس رضوي، مشهد، 1416ق، ج 2، ص 84، ماده طعم.

[21]. نهج البلاغه، حكمت 399.

[22]. همان، نامه 31.

[23]. براي آگاهي بيش تر از اصول عقاید به كتابهاي: «اسلام در يك نگاه» و «اعتقاد ما» نوشته آیت الله مکارم شیرازی و «اصول عقاید» نوشته محسن قرائتی مراجعه فرماييد.

[24]. طه/ 132.

[25]. «أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى بَعْضِ الأَطْفَالِ فَقَالَ وَيْلٌ لأَوْلادِ آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ آبَائِهِمْ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ آبَائِهِمُ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ لا مِنْ آبَائِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ لايُعَلِّمُونَهُمْ شَيْئاً مِنَ الْفَرَائِضِ وَ إِذَا تَعَلَّمُوا أَوْلادُهُمْ مَنَعُوهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُمْ بِعَرَضٍ يَسِيرٍ مِنَ الدُّنْيَا فَأَنَا مِنْهُمْ بَرِي ءٌ وَ هُمْ مِنِّي بِرَا.» جامع الاخبار، محمد بن محمد شعیری، مطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ اول، بی تا، ص 106.

[26]. لقمان/ 16 – 18.

[27]يا بُنَيَّ، شاوِر مَن جَرَّبَ الامورَ؛ فَإِنَّهُ يُعطيكَ مِن رَأيِهِ ما قامَ عَلَيهِ بِالغَلاءِ و تَأخُذُهُ أنتَ بِالمَجّان.» شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید معتزلی، دار احیاء التراث، بیروت، چاپ دوم، 1387ق، ج  20، ص 41.

[28]يَا بُنَيَّ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَكَلْتُ لِحَاءَ الشَّجَرِ فَلَمْ أَجِدْ شَيْئاً هُوَ أَمَرُّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنْ بُلِيتَ بِهِ يَوْماً وَ لاتُظْهِرِ النَّاسَ عَلَيْهِ فَيَسْتَهِينُوكَ وَ لايَنْفَعُوكَ بِشَيْ ءٍ ارْجِعْ إِلَى الَّذِي ابْتَلاكَ بِهِ فَهُوَ أَقْدَرُ عَلَى فَرَجِكَ وَ سَلْهُ مَنْ ذَا الَّذِي سَأَلَهُ فَلَمْ يُعْطِهِ أَوْ وَثِقَ بِهِ فَلَمْ يُنْجِهِ.» الكافي، ج  4، ص 22.

[29]. «يَا بُنَيَّ خُذْ مِنَ الدُّنْيَا بُلْغَةً وَ لاتَدْخُلْ فِيهَا دُخُولاً يُضِرُّ بِآخِرَتِكَ وَ لاتَرْفُضْهَا فَتَكُونَ عِيَالاً عَلَى النَّاسِ.» قصص الأنبياء(علیهم السلام)، سعيد بن هبة الله قطب الدين راوندى، مركز پژوهشهاى اسلامى، مشهد، چاپ اول، 1409ق، ص 190.

[30]. «خَبَّرْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) بِبِرِّ إِسْمَاعِيلَ ابْنِي بِي فَقَالَ لَقَدْ كُنْتُ أُحِبُّهُ وَ قَدِ ازْدَدْتُ لَهُ حُبّاً إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ9أَتَتْهُ أُخْتٌ  لَهُ  مِنَ  الرَّضَاعَةِ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا سُرَّ بِهَا وَ بَسَطَ مِلْحَفَتَهُ لَهَا فَأَجْلَسَهَا عَلَيْهَا ثُمَّ أَقْبَلَ يُحَدِّثُهَا وَ يَضْحَكُ فِي وَجْهِهَا ثُمَّ قَامَتْ وَ ذَهَبَتْ وَ جَاءَ أَخُوهَا فَلَمْ يَصْنَعْ بِهِ مَا صَنَعَ بِهَا فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَنَعْتَ بِأُخْتِهِ مَا لَمْ تَصْنَعْ بِهِ وَ هُوَ رَجُلٌ فَقَالَ لأَنَّهَا كَانَتْ أَبَرَّ بِوَالِدَيْهَا مِنْهُ.» الكافي، ج 2، ص 161.

[31]. براي کسب اطلاعات بيش تر به كتاب «تنبيه؛ آري يا خير؟» نوشته مجيد همتي مراجعه فرماييد.

منبع: ماهنامه اطلاع‌رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان، شماره 237.





تاریخ ارسال مطلب : چهارشنبه ٢١ اسفند ١٣٩٨ / شماره خبر : ٤١٢٢٨٣ / تعداد بازدید : 164/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج