دوشنبه ٢٩ مهر ١٣٩٨
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > خبر خوان 
ماهنامه مبلغان


نظام اخلاقی اسلام (9)؛ اخلاص -1

مفهوم اخلاص و ریا

پس از دسته بندی تمام مسائل اخلاقی در چهار بخش کلی (ماهنامه مبلغان شماره 213) و بررسی برخی از مباحث مربوط به بخش اول (مسائل اخلاقی «بندگان» در ارتباط با خدا) در مقالات بعدی (217 ، 221 و 228)، در این مقاله یکی دیگر از مسائل اخلاقی مربوط به بخش اول مورد بررسی قرار می‏گیرد، و آن «اخلاص» است.

نظام اخلاقی اسلام (9)؛ اخلاص

محمد اسماعیل نوری

پس از دسته بندی تمام مسائل اخلاقی در چهار بخش کلی (ماهنامه مبلغان شماره 213) و بررسی برخی از مباحث مربوط به بخش اول (مسائل اخلاقی «بندگان» در ارتباط با خدا) در مقالات بعدی (217 ، 221 و 228)، در این مقاله یکی دیگر از مسائل اخلاقی مربوط به بخش اول مورد بررسی قرار می‏گیرد، و آن «اخلاص» است.

مفهوم اخلاص

اخلاص، مصدر باب اِفعال از مادّه «خَلَصَ» در لغت به معنی: صاف و پاک کردن چیزی و مخلوط نساختن آن به چیز دیگر است، اعمّ از اینکه آن چیز، پست‏تر از آن باشد یا بهتر.[1]

و در اصطلاح عبارت است از: خلوص و تصفیۀ عمل از تمام شوائب مانند ریا، عُجب، کِبر و آنچه حاجب حقیقت و مایه فساد عمل گردد، از حُظوظ و لذایذ نفسانی، اعمّ از آنکه مبطل ذات عمل باشد یا موجب تباهی روح و حقیقت عمل گردد.[2]

راغب اصفهانی، پس از اشاره به آیات مربوط به اخلاص، می‏گوید: «فحقیقة الاِخلاص التَبَرِّی عن کلّ ما دُون الله تعالی؛[3] حقیقت اخلاص، دوری جستن است از هرچه که غیر خدای تعالی باشد.»

طریحی نیز در «مجمع البحرین» می‏گوید: «و قد خصّ العمل‏ الخالِصُ‏ في العرف بما تجرّد قصد التقرب فيه عن جميع الشوائب، و لا تُريد أن يحمدك عليه إلاّ اللّهُ و هذا التجريد يُسمى‏ إِخْلاصاً؛[4] عمل خالص، عملی است که نیّت و قصد تقرب به خدا در آن از تمام شوائب و مقاصد غیر الهی پاک باشد، و انتظار تعریف و تشویق از غیر خدا نداشته باشی، و همین پاک کردن نیّت «اخلاص» نامیده می‏شود.»

شاید مرحوم طریحی این تعریف را از این حدیث اخذ کرده است که از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) روایت شده: «إِنَّ لِكُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةً، وَ مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِيقَةَ الإِخْلاصِ حَتَّى لا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى شَيْ‏ءٍ مِنْ عَمَلٍ لِلَّهِ؛[5] برای هر حقّ حقیقتی است. بنده به حقیقت اخلاص نمی‏رسد تا اینکه دوست نداشته باشد در مقابل عملی که برای خدا انجام داده، مورد تعریف و تمجید قرار گیرد.»

گفته شده است که: اخلاص، اخراج خلق است از معامله با خدا؛ یعنی طاعات خود را فقط برای خدا انجام دهد و تمام حرکات و سکنات و قیام و قعود و افعال او برای ذات احدیت باشد، و قصد و نیّت او الله باشد. همچنان که خداوند متعال در قرآن کریم به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) چنین دستور داده: «قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِين لا شَرِيكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِين»[6]؛ «بگو: نماز و تمام عبادات من، و زندگى و مرگ من، همه براى خداوند، پروردگار جهانيان است. همتايى براى او نيست و به همين مأمور شده‏ام و من نخستين مسلمانم!» سعدی می‏گوید:

عبادت به اخلاص نیّت نکوست
وگرنه چه آید ز بی مغز پوست

و گفته‏اند که: اخلاص، عبارت از خالص کردن وجه است به سوی حقّ... و آن بر چهار قسم است: یکی اخلاص در گفتار، دوم اخلاص در افعال، سوم اخلاص در عبادات، و چهارم اخلاص در احوال.[7]

نراقی(ره) می‏گوید: اخلاص عبارت است از: خالص ساختن قصد از غير خدا و پرداختن نیّت از ما سوى الله و هر عبادتى كه قصد در آن به اين حدّ نباشد، از اخلاص ‏عارى است. پس كسى كه طاعت مى‏كند، اگر به قصد ريا؛ يعنى وانمود کردن به مردم و حصول قدر و منزلت در نزد ايشان باشد، آن مُرائِى (ریاکار) مطلق است. و اگر به قصد قربت باشد؛ و ليكن با آن، غرض دنيوى ديگرى غير از ريا نيز به آن ضميمه باشد، مثل اينكه در روزه قصد پرهيز نیز بكند... يا در تحصيل علم، قصد عزّت و برترى نمايد، يا در وضو و غسل، نيّت خنك شدن يا پاكيزگى كند... و نحو اينها؛ اگرچه در اين وقت، آن شخص مُرائى نباشد؛ و ليكن عمل او از اخلاص خارج است.

پس، اخلاص آن است كه عمل، از جميع اين شوائب و اغراض خالى باشد و محض تقرّب به خدا بوده باشد و بالاترين مراتب اخلاص آن است كه در عمل، قصد عِوضى اصلاً نداشته باشد، نه در دنيا و نه در آخرت. و صاحب آن، هميشه چشم از اجر در دو عالم پوشيده و نظر او به محض رضاى حقّ - سبحانه و تعالى- مقصور است و جز او مقصودى و مطلوبى ندارد و اين مرتبه، اخلاص «صِدّيقين» است و نمى‏رسد به آن مگر كسى كه «مُستغرق» بحر عظمت الهى باشد.

گداى كوى تو از هشت خُلدمُستغنی است
اسير قيد تو از هر دو عالم آزادست‏[8]

امام خمینی(ره) می‏گوید: «بايد دانست كه تخليص نيّت از تمام مراتب شرك و ريا و غير آن و مراقبت و ابقاء بر آن، از امور بسيار مشكل و مهم است؛ بلكه بعض مراتب آن جز براى خُلّص اولياء اللّه ميسّر و ميسور نيست...

طريق تخليص اعمال از جميع مراتب شرك و ريا و غير آن، منحصر به اصلاح نفس و ملكات آن است كه آن سرچشمه تمام اصلاحات و منشأ جميع مدارج و كمالات است... اگر بتواند حبّ نفس را از دل بيرون كند، به هر مقدارى كه دل از خودخواهى خالى شد، خداخواه شود و اعمال او از شرك خفى نيز خالص شود و مادامى كه حب نفس در دل است و انسان در بيت مُظلم نفس است، مسافر إلى اللّه نيست؛ بلكه از مخلّدين إلى الارض است و اول قدم سفر إلى اللّه، ‏ترك حبّ نفس است‏...

در ضمیر ما نمی‏گنجد به غیر دوست کس
هر دو عالم را به دشمن ده که ما را دوست بس[9]

ریا و سمعه

اخلاص از فضایل اخلاقی است و ضدّ آن «ریا» و «سمعه» از رذایل اخلاقی. ریا به معنی: نشان دادن است و سُمعه به معنی شنواندن. و در اصطلاح اخلاقی، معنی آنها شبیه هم است.

امام خمینی(ره) می‏نویسد: «بدان که ریا عبارت از نشان دادن و وانمود كردن چيزى از اعمال حسنه يا خصال پسنديده يا عقايد حقه است به مردم، براى منزلت پيدا كردن در قلوب آنها و اشتهار پيدا كردن پيش آنها به خوبى و صحّت و امانت و ديانت، بدون قصد صحيح الهى[10] و سُمعه عبارت است از رساندن به گوش مردم خصال خود را، براى جلب قلوب و اشتهار، و از شجرۀ خبيثۀ ريا است.»[11] از کلام ایشان معلوم می‌شود که «سمعه» از شاخه‌های «ریا» می‌باشد.

نراقی(ره) می‏گوید: ریا عبارت است از طلب كردن اعتبار و منزلت نزد مردم به وسيله افعال خير و پسنديده، يا آثارى كه دلالت بر صفت نيك كند... و همه اقسام ريا شرعاً مذموم؛ بلكه از جمله مهلكات عظيمه و گناهان كبيره است.[12]

تفاوت اساسی ریا واخلاص

هر عملی که جهت خودنمایی انجام شود و نیّت خالص در آن نباشد «ریا» است، و اگر برای رضای خدا انجام داده شود «اخلاص» است «و الفَرقُ بَین الرِّیاءِ و الاِخلاص اَنَّ المُرائِیَ یَعمَلُ لِیُرَی وَ المخلِصُ یَعمَلُ لِیَصِلَ؛[13] تفاوت مهم ریا و اخلاص در این است که ریاکار به این قصد عمل می‏کند که دیده شود؛ ولی مُخلِص به این قصد عمل می‏کند که به قرب خدا برسد.»

___________________________________

پی‌نوشت‌ها:

[1]. مجمع البحرین، فخرالدین طریحی، تحقیق: احمد حسینی اشکوری، نشر مرتضوی، تهران، چاپ سوم، 1375ش، ج 4، ص 168، ماده «خلص».

[2]. فرهنگ معارف اسلامی، سید جعفر سجادی، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، تهران، چاپ دوم، 1366ش، ج 1، ص 108.

[3]. مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داودی، الدار الشامیة، بیروت، چاپ اول، 1412ق، 293، ماده «خلص».

[4]. مجمع البحرین، ج ‏4، ص 169.

[5]. بحار الانوار، محمدباقر مجلسی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403ق، ج 69، ص 304.

[6]. انعام/ 162 - 163.

[7]. فرهنگ معارف اسلامی، ج 1، صص 109 - 108.

[8]. معراج السعادة، ملا احمد نراقی، انتشارات هجرت، قم، چاپ ششم، 1378ش، صص 628 - 629 (با تلخیص و ویرایش).

[9]. شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، روح الله موسوی خمینی(ره)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ سی و سوم، 1384ش، صص 330 - 331 (با تلخیص و ویرایش).

[10]. همان، ص 35.

[11]. همان، ص 58.

[12]. معراج السعادة، ص 613.

[13]. فرهنگ معارف اسلامی، ج 2، ص 933.

منبع: ماهنامه اطلاع‌رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان، شماره 232.





تاریخ ارسال مطلب : شنبه ١٣ مهر ١٣٩٨ / شماره خبر : ٤٠٩٣٤٢ / تعداد بازدید : 16/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج