شنبه ٠١ مهر ١٣٩٦
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > معارف اسلامی > احکام 


سيّد جعفر ربّاني

سفر در آينه احكام (1)

در كتب فقهي و رساله مراجع تقليد «سفر» موضوع احكامي قرار گرفته است كه به خواست خداوند برخي از احكام آن را در ضمن مسائلي مطرح مي‌نماييم...

در كتب فقهي و رساله مراجع تقليد «سفر» موضوع احكامي قرار گرفته است كه به خواست خداوند برخي از احكام آن را در ضمن مسائلي مطرح مي‌نماييم:

مسأله اوّل، اقسام سفر و احکام آن

سفر به حسب احكام پنجگانه به پنج قسم تقسيم مي‌گردد:

الف) سفر واجب، مانند: 1. سفر براي حج؛ 2. سفر جهاد؛ 3. هجرت؛ 4. سفر براي تعليم و تعلّم دين و همين‌طور سفر براي تعليم و تعلّم امور معاش به شرط آنكه ترك آن سبب اخلال نظام جامعه گردد؛ 5. سفر تجارتي در صورتي كه كسب درآمد واجب شده باشد؛[1] 6. سفر زيارتي كه مورد نذر و عهد و قسم باشد.[2] وجوب اين موارد به علّت اين است كه مقدمه واجب، واجب است.

ب) سفر حرام و آن در صورتي است كه: سفر به قصد انجام معصيت صورت گيرد يا مستلزم معصيت باشد. مسافر در سفر معصيت بايد نمازهاي چهار ركعتي را كامل به جا آورد و چنانچه ماه رمضان باشد، روزه را نيز بايد بگيرد. اين حكم هم در مسير رفت جريان دارد و هم در مسير برگشت به شرط آنكه از معصيت توبه نكرده باشد.[3]

برخي از سفرهاي حرام عبارت است از: 1. سفر براي كار حرام مثل دزدي؛ 2. سفر براي انسان ضرر داشته باشد؛ 3. سفر غيرواجب زن بدون اجازه شوهر؛ 4. سفر فرزند كه سبب آزار و اذيّت پدر و مادر شود؛ 5. سفر كسي كه بدهكار است و به وسيله مسافرت از طلبكار فرار مي‌كند، به شرط آنكه موعد مطالبه رسيده و بتواند بدهي خود را بپردازد و طلبكار هم مطالبه مي‌كند؛ 6. سفر براي كمك به ظالم به شرط آنكه مجبور نباشد.[4]

ج) سفر مستحب، مانند: 1. سفر براي حج مستحبّي يا عمره مفرده؛ 2. سفر براي زيارت يكي از چهارده معصوم يا انبياء(علیهم السلام)، و حتي سفر براي زيارت امامزادگان؛ 3. سفر براي ديدار اقوام نسبي؛ 4. سفر تجارتي براي توسعه بر عيال؛ 5. سفر براي ديدار مؤمنين. استحباب سفر در اين موارد به علت اين است كه مقدمه كارهاي مستحب، مستحب است.

د) سفر مكروه، مانند: سفر براي فرار از روزه‌ ماه رمضان.[5]

ه‍ ) سفر مباح، و آن در غير موارد چهارگانه فوق است.

تذكر: زن در سفر واجب مثل حج واجب لازم نيست از شوهر اجازه بگيرد و شوهر هم نبايد او را منع كند ولي در سفر غيرواجب بايد با شوهر هماهنگ بوده با اجازه او سفر كند. در مورد فرزند هم به همين نحو است يعني در سفر واجب اجازه پدر و مادر لازم نيست؛ امّا در سفر غير واجب چنانچه پدر يا مادر از سفر او ناراحت هستند، بايد از آن سفر صرف‌نظر كند.[6]

مسأله دوم، سفر و وظايف شرعي:

وظايف شرعي (انجام كارهاي واجب و ترك كارهاي حرام) مختصّ وطن نبوده بلكه در سفر نيز مراعات آنها لازم  است چرا كه حلال و حرام خداوند مختص به مكان يا زمان خاصي نمي‌باشد. بنابراين، اقدام برخلاف وظايف شرعي به بهانه «مسافرت» از وسوسه‌هاي شيطاني است كه زن و مرد مسلمان نبايد تسليم اين‌گونه امور شوند. به عنوان نمونه، قضا كردن نماز به طور عمدي در سفر و وطن حرام است و سفر مجوز ترك نماز نيست بلكه فقط نمازهاي چهار ركعتي تبديل به دو ركعت مي‌شود. و نيز وارد شدن در ملك و باغ مردم بدون اجازه صاحبان آنها حرام است.

فقها فرموده‌اند: اگر كسي به قصد معصيت سفر نكند و سفر وي مستلزم معصيت هم نباشد ولي احياناً در سفر مرتكب معصيت گردد اين سفر، سفر معصيت به شمار نمي‌رود و بايد نمازهاي چهار ركعتي را دو ركعت بخواند[7] ولي اين بدان معني نيست كه معصيت در سفر اشكار ندارد؛ بلكه چون از اوّل قصد معصيت نداشته، سفر او سفر معصيت به شمار نمي‌رود وگرنه مخالفت با پروردگار همه‌ جا حرام است، چه در سفر و چه در وطن.

مسأله سوم، سفر و آداب

فقها و صاحبان جوامع حديثي، آداب و مستحباتي را براي مسافر در كتاب‌هاي خود ذكر فرمودند، برخي از آنها از اين قرار است:

الف) صدقه: مستحب است مسافر قبل از شروع به سفر، صدقه دهد و بعد سفر كند.[8]

«عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه(علیه السلام)تَصَدَّقْ وَ اخْرُجْ أَيَّ يَوْمٍ شِئْتَ؛[9]عبد الرّحمان بن حجاج از امام صادق(علیه السلام)نقل مي‌كند كه آن حضرت فرمودند: صدقه بده و هر روز كه خواستي حركت كن!»

ب) خوش‌رفتاري با همراهان: خوش‌خلقي هميشه مستحب است؛ ولي براي مسافر دستور ويژه دارد. فقها فرموده‌اند مستحب است مسافر از حلم بيشتري برخوردار بوده با همراهان و خانواده خود خوش‌اخلاق باشد و با آنان تعامل صحيح و سلوك مناسب داشته باشد.[10] ابن اعسم (م 1233) در اين زمينه سروده است:

وليحسن الإنسان في حال السفر

اخلاقه زيادةعلي الحضر[11]

شيخ حرّ عاملي (م 1104) صاحب «تفصيل وسائل الشيعة الي تحصيل مسائل الشريعة» در اين كتاب، بابي منعقد نموده است تحت عنوان «بَابُ اسْتِحْبَابِ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ وَالْمُجَاوَرَةِ وَالْمُرَافَقَةِ»[12] و در اين باب روايات متعدّدي را ذكر نموده است كه تأكيد مي‌كنند بر لزوم رفتار نيك با همراهان در سفر. يكي از آن روايات اين است: «عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَطِّنْ نَفْسَكَ عَلَى حُسْنِ الصِّحَابَةِ لِمَنْ صَحِبْتَ فِي حُسْنِ خُلُقِكَ وَ كُفَّ لِسَانَكَ وَ اكْظِمْ غَيْظَكَ وَ أَقِلَّ لَغْوَكَ وَ تَفْرُشُ عَفْوَكَ وَ تَسْخُو نَفْسُكَ؛[13] معاويةبن عمّار از امام صادق(علیه السلام)نقل مي‌كند كه آن حضرت فرمودند: تصميم بگير بر همراهي نيكو با همراهان به وسيله مراعات اخلاق خوب و كنترل زبان و فرو نشاندن خشم و كاستن از كارهاي بيهوده و گذشت از لغزش همراهان آنان وعادت دادن خویش سخاوت.»

و نيز مستحب است چنانچه انسان با شخصي همسفر شود، از نام و كنية او سؤال نمايد. پيامبر(صلی الله علیه وآله)فرمودند: «ثلاثة من الجفاء أن يصحب الرجل الرجل فلا يسأله عن اسمه وكنيته...؛[14] چند چيز از جفا است: يكي از آنها اين است كه با شخصي همراه شود و از اسم و كنيه او سؤال نكند ... .»

و همين‌طور مستحب است انساني كه با جمعي همسفر شده در سفر كاري را بر عهده گرفته در كنار ديگران مشغول فعاليت شود و در پيش‌برد اموري كه بدانها نياز است، همكاري نمايد. اين حكم برگرفته شده از روش امامان معصوم(علیهم السلام)است كه آن بزرگواران از حضور در كارواني كه آنها را مي‌شناختند، خودداري مي‌نمودند؛ چرا كه دوست داشتند مانند ديگر اشخاص عهده‌دار كاري از امور كاروان گردند.

ج) انتخاب رفيق هم‌سطح: ديگر از مستحبّات سفر اين است كه انسان تنها به سفر نرود؛ بلكه مصاحب و همراه براي خويش انتخاب نمايد. محدّث معروف ميرزا حسين نوري (م 1320) صاحب كتاب «مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل» در كتاب خود، بابي را منعقد نموده است تحت عنوان «بَابُ كَرَاهَةِ الْوَحْدَةِ فِي السَّفَرِ وَاسْتِحْبَابِ رَفِيقٍ وَاحِدٍ أوِ اثْنَيْنِ مَعَ الْحَاجَةِ إلَي الزِّيَادَةِ» در اين باب روايات متعددي آمده است. يكي از آنها اين است: «عَنْ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه وآله)أنَّهُ قَالَ: الرَّفِيقَ‌ ثُمَّ الطَّرِيقَ؛[15] اول همراه سپس راه! .» ولي مستحب است همراه انسان از نظر مالي كفو همشأن او باشد. يعني نه از او بالاتر باشد و نه پايين‌تر.در برخی روایات آمده اگر شخص همراه،‌ پايين‌تر باشد،‌ تحقير مي‌شود و اگر بالاتر باشد،‌ خود انسان تحقير مي‌گردد.

د) ساير آداب: براي سفر، آداب ديگري نيز وجود دارد همچون نماز، دعا، خواندن آية ]سُبْحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنينَ * وَ إِنَّا إِلى  رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ[؛[16] «پاک است کسی که این را برای ما رام کرد و [گرنه] ما را یارای [رام ساختن] آنها نبود و به راستی ما به سوی پروردگارمان باز خواهیم گشت.»هنگام سوار شدن و ... كه براي اطلاع بر آنها بايد به كتب مفصل مراجعه نمود. مرحوم حاج شيخ عباس قمي (م 1359 ه‍ ق) در كتاب «مفاتيح الجنان» بخشي از مستحبات سفر را ذكر نموده است.

ه‍) بازگشت از سفر: در بازگشت از سفر چند چيز مستحب است: 1. تشكّر از خداوند. امام محمّد باقر(علیه السلام)مي‌فرمايند: وقتي پدرم (امام سجاد(علیه السلام)) به سلامت از سفر مراجعت مي‌كردند، شكر مي‌كردند؛[17] 2. كراهت دارد انسان مسافر، شب دير وقت به منزل آيد، مگر آنكه قبلاً اطلاع داده باشد؛[18] 3. مستحب است مسافر دست خالي به منزل نيامده، براي اهل و عيال خود سوغات بياورد؛ هر چند كه اندك باشد. «عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (علیه السلام)قَالَ: إِذَا سَافَرَ أَحَدُكُمْ فَقَدِمَ مِنْ سَفَرِهِ فَلْيَأْتِ أَهْلَهُ بِمَا تَيَسَّرَ وَ لَوْ بِحَجَر.»[19]

مسأله چهارم، سفر و طهارت

از آنجا كه نماز،‌ مشروط به «طهارت» مي‌باشد و تحصيل طهارت در سفر، از امور مورد نياز است،‌ بجا خواهد بود بحثي در اين زمينه صورت گيرد.

طهارت به دو دسته تقسيم مي‌گردد: طهارت از خَبَث و طهارت از حَدَث. مقصود از طهارت از خبث، پاك بودن بدن و لباس است از چيزهاي نجس. مقصود از طهارت از حدث، غسل، وضو و تيمّم مي‌باشد. اينك به عنايت خداوند نكاتي را در مورد هر دو ذكر مي‌نماييم:

الف) در مرحله اوّل، نمازگزار بايد وضو بگيرد و اگر غسل بر او واجب شده، غسل انجام دهد و به قول فقها «طهارت مائية» تحصيل نمايد. بنابراين كسي كه مهمان است و نيازمند به غسل است نبايد خجالت كشيده و تيمّم نمايد، بلكه بايد غسل كند.[20] تيمّم در صورتي جايز است كه آب نباشد يا به دست آوردن آن براي انسان مشقّت دارد؛ چرا كه تكليف اضطراري در فرض عدم امکان تكليف اختياري است.

رستوران ها

ب) غذا خوردن در قهوه‌خانه و مهمان‌خانه‌هايي كه مردمان لاابالي و كساني كه پاكي و نجسي را مراعات نمي‌كنند،‌ در آنها رفت و آمد دارند يا در آنها غذا مي‌خورند. اگر انسان يقين نداشته باشد غذايي را كه براي او آورده‌اند نجس است، اشكال ندارد.[21] اين حكم مخصوص كشورهاي اسلامي است. امّا در كشورهاي كفر، خوردن غذاهايي كه مشتمل بر بدن حيوانات است مانند گوشت، حرام است مگر اينكه آشپز مسلمان باشد.

ج ‍) آبی كه در قطارهاي مسافربري وجود دارد «كُر»[22] مي‌باشد و احكام كر بر آن مترتّب مي‌گردد و تا وقتي كه يقين به افتادن از كُر حاصل نشده بنا بر كر بودن گذاشته مي‌شود.

د) خانه‌اي كه مسافر در آن وارد مي‌شود و نيز هتل‌ها و مسافرخانه‌ها و لوازمي كه در آنجا موجود هستند، پاك مي‌باشد؛ مگر آنكه يقين به نجس بودن آنها پيدا شود. اين حكم شامل داخل و خارج كشور مي‌شود.[23]

هـ) مخرج بول (ادرار) با غير آب پاك نمي‌شود.[24] امّا مخرج مدفوع را چنانچه با پارچه و امثال آن تطهير كند براي نماز خواندن اشكال ندارد، البته پاك شدن آن موضع به فتواي برخي فقها محلّ تأمّل است.[25]

و) دستشويي‌ها و توالت‌هايي كه در بين راه هستند، پاك مي‌باشند؛ مگر آنكه يقين به نجس بودن آنجا داشته باشيم.[26]

ادامه دارد...


پی نوشت
[1]. براي دو چيز كسب درآمد بر مكلّف لازم است: اداي دين و تحصيل خرجي كساني كه خرجي آنها واجب مي‌باشد.

[2]. فقها بحث مستوفي در اقسام سفر نكرده‌اند  فقط برخي از آن بزرگواران اشاره گذرا به اين مبحث نموده‌اند، به عنوان نمونه بنگريد: المبسوط في فقه الامامية، شيخ طوسي (ابو جعفر محمّد بن حسن م 460 هـ ق)، المكتبة المرتضوية لاحياء الآثار الجعفرية، قم، 1387 ق، ج 1، ص 132.

[3]. توضيح المسائل المحشي، امام خميني (سيّد روح الله الموسوي، م 1409 ق) ، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرّسين حوزه علميه قم، قم، 1424ق، ج1، ص 695.

[4]. همان.

[5]. توضيح المسائل المحشي، امام خميني، ج 1، ص 951.

[6]. توضيح المسائل محشي، ج 1، ص 695.

[7]. توضيح المسائل محشي، ج 1، ص 696.

[8]. الحدائق الناظرة فی الاحکام العترة الطاهرة، بحرانی،(یوسف بن احمد بن ابراهیم م 1186 ق، ج14، ص 43، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرّسين حوزه علميه قم، 1405 ق، ص51.

[9]. الكافي، كليني (ابو جعفر محمّد بن يعقوب، م 329ق)، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1407 ق، ج 4، ص 283.

[10]. جواهر الكلام في شرح شرائع الاسلام، نجفي (محمّد حسن بن باقر، 1266 ـ 1192 ق)، دار احياء التراث العربي، بیروت، ج 18، ص 170.

[11]. ارجوزة في الاطعمة والاشربة ـ منظومة ابن الاعسم في الماكل والمشرب زبيدي نجفي (ابن اعسم، محمّد علي بن حسين)، مجمع البحوث الاسلامية، بیروت، 1410 ق، ص 40.

[12]. تفصيل وسائل الشيعة الي تحصيل مسائل الشريعة، شيخ حرّ عاملي (محمّد بن حسن بن علي م 1104 ق)، مؤسسة آل البيت(علیهم السلام)1409 ق، ج 12، ص 10.

[13]. همان.

[14]. قرب الاسناد، حميري (عبد الله بن جعفر، نيمه دوم قرن 3 ق)، كتابفروشي نينوا، قم، ج 1، ص 74.

[15]. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ميرزاي نوري (ميرزا حسين، م 1320 ق)، مؤسسة آل البيت(علیهم السلام)، 1408 ق، قم، ج 8، ص 209.

[16]. زخرف/ 13.

[17]. مفاتيح الجنان، حاج شيخ عباس قمي ( 1359 ق)، انتشارات اسوه، قم، ص 302.

[18]. عَنْ أبِي عَبْدِ اللهِ(علیه السلام)قالَ: «يُكْرَهُ لِلرَّجُلَ إذَا قَدَمَ مِنَ السَّفَرَ أنْ يَطْرُقَ أهْلَهُ لَيْلاً حَتَّي يُصْبِح.» (الكافي، ج 5، ص 499).

[19]. وسائل الشيعة، ج 11، ص 459.

[20]. توضيح المسائل محشي، ج 1، ص 980.

[21]. همان، ص 85.

[22]. آب كُر، آبي است كه طول و عرض و عمق آن، هر كدام سه وجب و نيم باشد. آب كر داراي احكامي است از جمله آنها اينكه اگر با نجس برخورد كند، متنجّس نمي‌شود؛ مگر آنكه مزّه يا بو يا رنگ نجس را به خود بگيرد.

[23]. به علت قاعده طهارت: «قَالَ: كُلُّ شَيءٍ نَظِيفٌ حَتَّي تَعْلَمُ أنَّهُ قَدْرٌ فَإذَا عَلِمْتُ فَقَدْ قَدْرٌ وَمَا لَمْ تَعْلَمْ فَلَيْسَ عَلَيْكَ.» ‌(تهذيب الاحكام، شيخ طوسي، ابو جعفر محمّد بن حسن، 385 ـ 460 ق، دار الكتب الاسلامية، 1407 ق)، ج 1، ص 285.

[24]. همان، ص 59.

[25]. همان.

[26]. به علت قاعده طهارت.


منبع: ماهنامه اطلاع‌رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره 175




تاریخ ارسال مطلب : دوشنبه ٢٩ خرداد ١٣٩٦ / شماره خبر : ٣٦٠٢٨١ / تعداد بازدید : 2340/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج