شنبه ٠١ مهر ١٣٩٦
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > معارف اسلامی > احکام 


احمد رحمانی

روش استهلال

موضوع استهلال و اِحراز حُلول ماه قمري براي بجا آوردن تکاليف دیني امری ضروری است؛ از اين رو، بحث و بررسي پیرامون این موضوع اهميت زيادي دارد. در اين نوشتار کاملاً کاربردي سعي شده است نحوة شکل گيري هلال ماه و شرايط استهلال و همچنين ديدگاه فقها در این رابطه و موضوع اثبات اول ماه، مباني فقهي و اختلاف نظر مراجع بزرگوار تقليد و وضعيت رؤيت پذيري هلال ماه هاي رمضان و شوّال بيان شود.

کلید واژه:
هلال، رؤيت‌ هلال‌، اهلّه، استهلال .

یکی از موضوعات و مباحث کاربردی در عرصه تبلیغ، مسئله استهلال است که مبلّغان گرامی در طول تبلیغ، خصوصاً ماه های رمضان و شوال با آن مواجه هستند. در اینجا به این موضوع می پردازیم و نیم نگاهی به شیوه استهلال و نظریات فقهاء در این باب خواهیم داشت.
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
«ويَسألونَکَ عَنِ الاهِلّه قُل هِيَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَالحَجّ»؛1 «و از تو دربارة هلالهای ماه می پرسند، بگو: آنها بیان اوقات [و تقویم طبیعی] برای [نظام زندگی] مردم و [تعیین وقت] حج است.»
اکثر مذاهب اسلامي رؤيت هلال را مهم ترين نشانة شروع ماه قمري مي دانند و بر همين اساس نسبت به آن حساس هستند. حديث «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ؛2 روزه بگیرید با رؤیت آن [هلال] و افطار کنید [به عید فطر] با رؤیت آن»، فقها را بر اين داشته است تا در موضوع رؤيت دقيق شوند و جهت استهلال ماه مبارک رمضان و شوّال سفارش اکيد نمایند، به گونه اي که بعضي فتوا بر وجوب کفايي آن نيز داده اند.
بر اين اساس، در مقالة حاضر به موضوع تقويم قمري، استهلال، معيارها و آرای فقها در مورد شروع ماه قمري و همچنين مباني رؤيت هلال و روشهاي آن، مشخصات و وضعيت هلال ماه هاي رمضان و شوّال بحث خواهيم کرد.

نحوة شکل گيري هلال
زمين در فضا به دور خورشيد و ماه نيز به دور زمين گردش مي‌کند. مدار حرکت زمين به دور خورشيد، دايرة البروج نام دارد؛ ولي مدار ماه به دور زمين بر دايرة البروج منطبق نيست و با آن 5 درجه اختلاف دارد.3 اين اختلاف اندک اثرهاي گوناگوني دارد؛ از جمله اينکه هر ماه پديده هاي خورشيدگرفتگي و ماه گرفتگي روي نمي دهد.

اهلّۀ ماه4
در مدار گردش ماه به دور زمين حالتهاى مختلفى وجود دارد که شکل سطح روشن ماه، با توجه به محل آن در مدار و وضعيت ديد ناظر تغيير مى کند. به کلية حالتهاى ممکن در رؤيت شکل ظاهرى ماه «اهلّه ماه» مى گويند. مهم ترين اين حالتها عبارتند از:
1. حالت محاق (مقارنه): در اين وضعيت تمام سطح مقابل با زمين تيره و تار مى باشد و ماه در صفحه عبور کننده از مراکز زمين و خورشيد، بين زمين و خورشيد قرار دارد.
2. هلال: پس از حداقل 10 ساعت از مقارنه در بهترين حالت و 15 ساعت در بدترين وضعيت، و با حداقل 7 درجه جدايى زاويه اى ماه از خورشيد، اولين و نازک ترين هلال تشکيل شده و کم کم هلال ضخيم تر مى شود.
3. تربيع اول: حدود روز هفتم، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و شکل آن به صورت نيمه ديده مى شود.
4. تثليث اول: حدود روز دهم، 75 درصد سطح ماه روشن است و باز هم سطح ماه روشن تر خواهد شد.
5. بدر (ماه کامل): در حدود روز چهاردهم، سطح ماه کاملاً روشن شده و فاز ماه 100 درصد خواهد بود.
6. تثليث دوم: در حدود روز هجدهم، 75 درصد سطح ماه روشن و هلال در سحرگاه و در روز نیز ديده مي شود.
7. تربيع دوم: حدود روز بيست و دوم، وضعيت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و مجدداً ماه به صورت نيمه ديده مى شود.
8. هلال آخر ماه: در روزهاى پايانى ماه قمرى و در حدود روز بيست و ششم از سن ماه، هلالی با ضخامت متوسط (25 درصد روشنايى) در سحرگاه قابل رؤيت است. رفته رفته از ضخامت این هلال کاسته شده و اصطلاحاً زمان مرگ ماه و تولد جديد آن فرا مى رسد.
9. محاق: زماني که ماه بين زمين و خورشيد قرار مي گيرد و قابل مشاهده نيست.

عوامل تأثيرگذار بر رؤيت هلال
هلالي که در آسمان وجود دارد، چگونه است و در چه شرايطي بهتر ديده مي‌شود؟ دانشمندان علم نجوم شرایط و عوامل نجومي مهمي را در رصد هلال معرفی کرده اند که مهم ترين آنان عبارتند از:
الف) سن هلال حداقل بايد بيش از10 ساعت باشد.
ب) جدايي ماه از خورشيد بايد بيش تر از 7 درجه باشد (حد دانژون).5
ج) اختلاف سمت ماه و خورشيد در زمان غروب خورشيد زياد باشد.
د) ارتفاع ماه در لحظة غروب خورشيد زياد باشد. هرچه این ارتفاع بيش تر باشد، ماه ديرتر غروب مي کند. در اين صورت ماه در منطقه اي تاريک تر از آ سمان حاضر مي شود و از خورشيد بيش تر فاصله مي گيرد که به نوبة خود به بزرگي و درخشندگي هلال مي‌افزايد.
ه) مکث ماه؛ حداقل زمان لازم براي رؤيت با چشم غير مسلح حدود 30 دقيقه و براي چشم مسلح حدود 20 دقيقه است.
و) زاوية توجيه هلال با افق؛ براي رصد و گزارش نتيجة هلال لازم است مشخص شود که سمت تحدّب هلال با افق چه زاويه اي مي سازد. به اين زاويه، زاوية توجيه هلال با افق مي گوييم.
ز) هرچه به مناطق جنوبي و غربي زمين برويم، شرايط دیدن هلال بهتر خواهد شد و ارتفاع ماه افزايش خواهد يافت؛ زيرا ماه نسبتاً به زمين نزديک تر است و تغيير موقعيت در چشم انداز ماه تأثيرگذار می باشد. از طرف ديگر، هرچه به غرب برويم، خورشيد ديرتر غروب مي کند، لذا ماه نیز ديرتر غروب نموده، در اين فاصلة زماني به شرايط بهتري مي‌رسد.
ح) عوامل محيطي (ابر، دما، فشار و رطوبت، وجود گرد وغبار).
ط) قدرت ابزار اپتيکي (در صورت لزوم استفاده از ابزار)؛ ابزار اپتيکي قوي مانند تلسکوپ، دوربين دو چشمي يا تک چشمي، ابزارهاي جهت يابي و غيره، همه و همه بايد قبل از رصد کردن بازبيني شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمينان حاصل شود، به خصوص نسبت به کيفيت اپتيکي ابزار و دقت درجه بنديهاي آن بايد بسيار حساس بود.
ی) قدرت تفکيک چشم ناظر؛ اینکه راصد از لحاظ ديد چشمش چقدر توانايي دارد، در رؤيت مؤثر است.
ک) اطمينان پذيري حواس و چشم؛ هلال بايد چندبار و در حد چند ثانيه رؤيت شود. براي حصول اطمينان توصيه مي شود چندبار چشمان خود را باز و بسته نماييد و روي تصوير متمرکز شويد.

نکته:
1. زياد بودن ارتفاع ماه و اختلاف سمت ماه و خورشيد در هنگام غروب خورشيد، زياد بودن مدت زمان مکث و سن ماه، زياد بودن فاز هلال و ضخامت مياني، مثبت بودن عرض دايرة البروجي و در حضيض بودن ماه موجب آسان شدن رؤيت هلال می شود و بر عکس. در بعضي از هلالها با وجود مناسب بودن اغلب شرایط، کم بودن يک شرط مي تواند استهلال را به سوي حالت بحراني سوق دهد. علاوه بر اين، اثر کم بودن بعضي از شرایط و عوامل نيز در هلالهاي مختلف مي تواند متفاوت باشد و بطور کلي هر هلالي شرايط خاص خودش را دارد.
2. اگر در جستجوي هلال به هلالي مشکوک برخورد کرديد، بايد از هويت آن جسم مطمئن شويد. حداقل سه بار چشم خود را باز و بسته کنيد تا مطمئن شويد جسم ديده شده توهم نيست، سپس به آرامي ارتفاع دوربين يا تلسکوپ را پايين بياوريد و محل هلال را با نشانه اي زميني علامت گذاري کنيد. مجدداً تلسکوپ را بالا بياوريد و هلال را پيدا کنيد. اگر مجدداً هلال را ديديد، شکل هلال را با آنچه نرم افزار نشان مي دهد مقايسه کنيد. اگر هم شکل بودند، به احتمال زياد هلال را درست پيدا کرده ايد، آنگاه سعي کنيد بقية افراد گروه نیز هلال را مشاهده کنند و اگر مقدور بود، از هلال تصويربرداري کنيد.

راههاي ثابت شدن اول ماه
مبحث مورد نظر بر اساس نظر پانزده تن از مراجع عظام تقلید، همچون حضرات آيات: امام خميني، اراکي، خويي، گلپايگاني، بهجت، تبريزي، خامنه اي، سيستاني، صافي، فاضل، مکارم، اردبيلي، نوري همداني و وحيد خراساني مي باشد.

اول: خود انسان ماه را ببيند.

س: آيا رؤيت با چشم مسلح (دوربين يا تلسکوپ) نيز شرعاً حجيت دارد؟
حضرات آيات بهجت، خامنه اي، فاضل و نوري: بله.6

دوم: عده اي که از گفتة آنان يقين پيدا مي شود، بگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هر چيزي که به واسطة آن يقين پيدا شود.

س: اگر عده اي که از گفتة آنان اطمينان پيدا می شود بگويند ماه را ديده ايم، اول ماه ثابت مي شود؟
حضرات آيات خويي، گلپايگاني، بهجت، تبريزي، اردبيلي، خامنه اي، صافي، وحيد، سيستاني (اطمينان از يک منشأ عقلايي) و زنجاني (اطمينان نوعي، نه اطمينان شخصي خلاف متعارف): بله.7

سوم: شهادت: دو مرد عادل بگويند که در شب ماه را ديده ايم، ولي اگر صفت ماه را بر خلاف يکديگر بگويند، اول ماه ثابت نمي شود.

امام خميني قدّس سرّه : يا شهادتشان خلاف واقع باشد، مثل اينکه بگويند: داخل دايرة ماه طرف افق بود، اول ماه ثابت نمي شود؛ اما اگر در تشخيص بعضي خصوصيات اختلاف داشته باشند، مثل اينکه يکي بگويد ماه بلند بود و ديگري بگويد نبود، به گفتة آنان اول ماه ثابت مي شود و با صاف بودن هوا و اجتماع مردم براي رؤيت و حصول خلاف و تکاذب بين آنها به نحوي که احتمال اشتباه در دو شاهد عادل قوي شود، قبول شهادت آن دو محل اشکال است.8
آيت الله گلپايگاني و صافي: يا هوا ابري باشد و يا اگر آسمان صاف باشد، هيچ کس غير از اين دو نفر نبيند، کفايت نمي کند.9
آيت الله زنجاني: و به جهتي مثل صاف بودن هوا و منحصر بودن گواهان به دو نفر اطمينان نوعي به اشتباه آنها نباشد.10
آيت الله سيستاني: و همچنين است اگر انسان يقين يا اطمينان به اشتباه آنها داشته باشد يا شهادت آنها مبتلا به معارض يا در حکم معارض باشد.11
آيت الله وحيد: و همچنين اگر قابل تصديق نباشند، مثل اينکه آسمان صاف باشد و عدة استهلال کنندگان زياد نباشد و غير از اين دو، ديگران هر چه دقت کنند، نبينند.12

چهارم: سپري شدن سي روز از ابتداي ماه قبل: اگر از ماه قبل 30 روز گذشته باشد، روز بعد به طور يقين اول ماه خواهد بود.


پنجم: حکم حاکم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است. در اين صورت کسي که تقليد او را نمي کند نیز بايد به حکم او عمل نمايد؛ ولي کسي که مي داند حاکم شرع اشتباه کرده، نمي تواند به حکم او عمل کند.13


آيت الله خويي: اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمي شود ورعايت احتياط اولي است.14
آيت الله سيستاني: ثابت نمي شود مگر اينکه از حکم او يا ثابت شدن ماه نزد او اطمينان به ديده شدن ماه حاصل شود.15
آيت الله تبريزي: چنانچه حاکم شرع بگويد دو عادل نزد من به رؤيت هلال شهادت داده اند نيز کافي است.16
آيت الله اردبيلي: اگر حاكم شرع حكم كند كه اوّل ماه است، كسى كه از او تقليد نمى كند نيز بايد به حكم او عمل نمايد؛ ولى كسى كه مى داند حاكم شرع اشتباه كرده، نمى تواند به حكم او عمل نمايد.17
آيت الله زنجاني: ثبوت ماه با حکم حاکم محل اشکال است؛ بلي، اگر موجب اطمينان شود، کافي است.18

نکته:
منظور از «حاکم19 »20 در اين تعبيرها صرفاً وليّ فقيه نيست، بلکه مراد مطلق «حاکم» است و در اينجا مراد «حاکم شرعي» ولو حاکم در يک جزء فقهي است. بر اين اساس، حکم تمام مراجع معظم مصداق «حکم حاکم» است، هر چند در چند سال اخير جز وليّ فقيه کسي حکم به اول ماه نداده است و ایشان اُولي به حکم است.

مبناي فقهي اختلاف در رؤيت هلال21
در شريعت اسلام بخشي از وظايف و عبادات فردي و اجتماعي مبتني بر رؤيت هلال است، چنانکه روزة ماه رمضان، مراسم حج، تعيين روز عرفه و عيد قربان، شب قدر و عيد فطر، همگي به این امر وابسته است. همين امر سبب شده است تا به دليل اختلاف نظر ميان مذاهب اسلامي و حتي ميان مراجع تقليد در باب رؤيت هلال، اختلافاتي ميان مسلمانان در مسائلي چون آغاز ماه رمضان و روز عيد فطر و نيز عيد قربان پديد آيد و کشورهاي اسلامي، روزة ماه رمضان را با اختلاف آغاز و به پايان رسانند. اين اختلاف گاه چنان بوده است که سر و صداهايي بر پا کرده و بحثهايي را نيز برانگيخته است.
در زمان نبي گرامي اسلام صلی الله علیه و آله نيز مسلمانان با هم اختلاف نظر داشتند و با رجوع به حضرت اختلاف بین آنان بر طرف مي‌گشت؛ اما پس از آن حضرت چنين مرجع مورد اتفاقي وجود نداشت؛ بلكه در زمان خلفاي راشدين در مسائل مهم، شخص خليفه با مشورت ديگران و يا بدون مشورت حرف آخر را مي‌زد و با گفتار او عملاً اختلاف مرتفع مي‌شد. بنابراين، اختلاف در مسائل فقهي موضوع جديدي نيست و به طور طبيعي اين موضوع دربارة استهلال نیز صادق است؛ به گونه اي که شيخ طوسي قدّس سرّه در کتاب «تهذيب»22 نقل کرده است:
در دوران حکومت اميرمؤمنان علي علیه السلام مردم پس از ۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند. امام علیه السلام به جارچيان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و يک روز روزة قضا بگيرند.
امروزه نیز عوامل متعددي موجب اختلاف در باب رؤيت هلال شده است. در ميان فقهاي شيعه آنچه سبب اختلاف نظر شده، آن است که برخي به وحدت افق اعتقاد دارند و مي گويند: چنانچه در يک منطقه از جهان، هلال ماه رؤيت شود، براي تمام مناطق معتبر است و آغاز ماه رمضان به حساب مي آيد؛ اما بنا به ديدگاهي که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافيايي را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد يا هم افق و غير هم افق تقسيم مي کند، در صورت رؤيت هلال در هر منطقه اي، اين رؤيت تنها براي مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود.
علاوه بر اين، عده اي از فقها رؤيت هلال با چشم غيرمسلح را براي اثبات رؤيت لازم مي دانند و رؤيت هلال با چشم مسلح را معتبر نمي شمارند. همين امر نيز يکي از عوامل اختلاف در بحث آغاز، رمضان و هلال عيد فطر شده است.
اين اختلاف ميان علماي عامه نیز وجود دارد. حنفيها، مالكيها و حنبليها قائل به ثبوت رؤيت هلال براي تمام نقاط عالم در صورت رؤيت در يك نقطه هستند و شافعيها معتقدند اگر رأي فقها مختلف باشد، رؤيت هر ناحيه براي همان ناحيه حجت است.23

اختلاف نظر فقها در آغاز ماه هاي قمري
با وجود اتفاق نظر بين فقهاي اسلام در اينکه اول ماه با رؤيت هلال اثبات مي شود و ماه قمري 29 و يا 30 روزه است، نه کم تر و نه بيش تر؛ اما در فروع و جزئيات مسائل اختلافاتي وجود دارد که به تعدادي از آنها اشاره مي شود:

1. آيا رؤيت با چشم مسلح (دوربين و تلسکوپ) در حالي که همان هلال با چشم غير مسلح رؤيت نمي شود، اول ماه را ثابت مي کند؟
جواب: پاسخ حضرات آيات بهجت، خامنه اي، فاضل، اردبيلي و نوري همداني اين است كه: «بله» و اين در حالي است كه آيت‌الله خويي چشم غير مسلح را شرط اثبات رؤيت هلال دانسته و نظر فلكيون و منجمين و نيز رؤيت با چشم مسلح را معتبر‌ نمي‌دانند؛ البته آيات عظام سيستاني و لطف‌ الله صافي نيز معتقد به اين نظر هستند.24

2. آيا بايد عملاً رؤيت هلال صورت بگيرد يا محاسبات نجومي که رؤيت پذيري يا عدم رؤيت را در صورت صاف بودن هوا پيش بيني مي کنند، براي اثبات اول ماه کافي است؟
جواب: پاسخ مراجع به اين سؤال تا حد زيادي شبيه يكديگر است: امام خمينيR در پاسخ فرموده‌اند: نه؛ ولي اگر انسان از گفتة آنها به يقين برسد، بايد به آن عمل كند.25
حضرات آيات: خويي، بهجت، تبريزي، خامنه‌اي، سيستاني، مکارم و وحيد نيز معتقدند: نه؛ ولي اگر انسان از گفتة آنها به يقين يا اطمينان برسد، بايد به آن عمل كند.26
آيت الله گلپايگاني27 در اين باره فتوا داده است: نه؛ ولي اگر انسان از گفتة آنها به يقين يا اطمينانی كه در نظر عرف علم محسوب شود برسد، بايد به آن عمل كند. همچنين آيت‌الله زنجاني فرموده است: نه؛ ولي اگر انسان از گفتة آنها به يقين يا اطمينان براي خود انسان يا نوع مردم برسد، بايد به آن عمل كند.28

3. اگر در محل سکونت خود نتوانستيم هلال را ببينيم و در جاي ديگري از دنيا شاهداني بر رؤيت هلال داشتيم، آيا با شهادت آنها اول ماه ثابت مي شود؟
امام خميني قدّس سرّه : اگر در شهري اول ماه اثبات شود، براي مردم شهر ديگر فايده اي ندارد، مگر آنکه دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است.29
حضرات آيات: اراكي، زنجاني و مكارم اضافه بر اين نظر امام فرموده اند: يا شهري كه ماه در آن ديده شده، در شرق آن شهر باشد.3030
آيت‌الله خامنه‌اي: اگر در شهري اول ماه اثبات شود، براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است، يا در شهري كه در شرق آن شهر واقع شده‌ هلال ديده شود؛ ولي اگر اختلاف در بين شهرها به مقداري باشد كه با فرض رؤيت هلال در يكي هلال در ديگري قابل رؤيت نباشد، كفايت نمي‌كند.31
آيت‌الله گلپايگاني: اگر در شهري اول ماه اثبات شود، براي مردم شهر ديگر فايده‌اي ندارد، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است، يا در شهري كه ديده شده آفتاب زودتر از ظهر خودش غروب كند.32
آيت‌الله بهجت: اگر در شهري ماه ديده شد، در صورتي براي ساكنين شهر ديگر مفيد است كه يقين يا اطمينان بكنند اگر در آسمان يا زمين مانعي نبود، در آنجا هم ديده مي‌شد، چه در شرق باشد يا در غرب؛ ولي اگر به اين مطلب يقين نداشته باشند، نمي‌توانند به ديدن ماه در شهر ديگر اكتفا كنند.33
آيت‌الله سيستاني: اگر در شهر اول ماه ثابت شود، در شهرهاي ديگر كه در افق با او متحدند، اول ماه نيز ثابت مي‌شود و مقصود در اتفاق افق در اينجا آن است كه اگر در شهر اول ماه ديده شد، در شهر دوم اگر مانعي مانند ابر نباشد، ديده مي‌شود و اين در موردي محقق مي‌شود كه شهر دوم اگر غرب شهر اول باشد، در خط عرض نزديك به آن باشد و اگر در شرق آن است، در صورتي ثابت مي شود كه وحدت افق معلوم باشد، هر چند از اين جهت كه زمان ماندن ماه در افق شهر اول بيش از شهر دوم باشد.34
آيت الله اردبيلي: اگر در شهرى اوّل ماه ثابت شود، براى مردم شهر ديگر فايده ندارد، مگر آنكه آن دو شهر به هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكى است.35
حضرات آيات: خویي، تبريزي و فاضل: اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهاي ديگر، چه دور باشند، چه نزديك، چه در افق متحد باشند يا نه، نيز ثابت مي‌شود، در صورتي كه در شب مشترك باشند، ولو اينكه اول شب يكي آخر شب ديگري باشد.36
آيت الله وحيد خراسانی: شهرهايي كه بيش تر طول شب با هم مشترك باشند، هم افق هستند.37
آيت الله نوري همدانی: همين قدر كه در شب بودن آن شهر (مثل مكه و كراچي، يا لندن و كابل، نه مثل تهران و واشنگتن) اشتراك داشته باشند، ثابت مي‌شود.38

چند استفتاء از مقام معظم رهبري حفظه الله
س: آيا اتحاد افق در رؤيت هلال شرط است يا خير؟39
ج: رؤيت هلال در شهرهایي که در افق متحد و يا نزديک به هم هستند و يا در شهرهایي که در شرق واقع شده اند، کافي است.


س: همانگونه که مي دانيد اکثر فقهاي بزرگوار پنج راه براي ثبوت اول ماه شوّال در رساله هاي عملية خود بيان کرده اند که ثبوت نزد حاکم شرع در ضمن آنها نيست، بنابراين چگونه بيش تر مؤمنين به مجرد ثبوت اول ماه شوّال نزد مراجع، روزة خود را افطار مي کنند؟ شخصي که از اين راه اطمينان به ثبوت هلال پيدا نمي کند، چه تکليفي دارد؟40
ج: تا حاکم حکم به رؤيت هلال نکرده، مجرد ثبوت هلال نزد او براي تبعيت ديگران از وي کافي نيست، مگر آنکه اطمينان به ثبوت هلال حاصل نمايند.


س: اگر پيش از ظهر اعلام كردند كه امروز اول ماه رمضان است، تكليف روزة آن روز چه مى شود؟41
ج: اگر مبطلات روزه را مرتكب نشده، بنا بر احتياط واجب بايد نيت روزه کند و روزه بگيرد و بعداً نيز آن روز را قضا کند و اگر يكى از آنها را مرتكب شده، روزة او باطل است؛ ولى (به احترام ماه رمضان) بايد تا اذان مغرب از كارى كه روزه را باطل مى كند خوددارى نموده و بعد از ماه رمضان آن روز را قضا كند.


س: در برخى از کشورها (مثل سوئد) امکان رؤيت هلال ماه شوّال پس از غروب خورشيد تا دو سه روز بعد از رؤيت ماه نو در ايران منتفى مى‌باشد؛ چون در اين مناطق ماه قبل از خورشيد غروب مى‌کند، حال اگر در اين مناطق امکان رؤيت هلال قبل از غروب خورشيد وجود داشته باشد، آيا همين مقدار براى اثبات هلال ماه شوّال کفايت مى‌کند يا نه؟42
ج: رؤيت هلال پيش از غروب براى اثبات حلول ماه قمرى جديد از شبى که پس از رؤيت است، کافى است.


س: اگر بين مراجع تقليد در ثبوت عيد فطر اختلاف پيش آيد، وظيفة مكلف چيست؟ آيا هر مقلد بايد به نظر مرجع تقليد خود مراجعه كند؟43
ج: در ثبوت اول ماه تقليد راه ندارد؛ بلكه اگر شخص از گفته و اعلام نظر مرجع تقليد اطمينان به رؤيت ماه پيدا كند، بايد روزة خود را افطار كند و اگر شك داشت، بايد آن روز را روزه بگيرد.


س: اگر ماه در انگليس ديده شود، آيا براى مردم کشورهايى که در غرب آن واقع شده اند نیز ثابت مى‌شود؟44
ج: اگر رؤيت ماه در شهری ملازم با رؤيت يا امکان رؤيت در شهر ديگر باشد، براى آن شهر ديگر هم کافى است؛ اما ممكن است در اثر اختلاف زياد در طول جغرافيايى، رؤيت در بلد شرقى ملازم با امكان رؤيت در بلد غربى نباشد.


س: اينكه گفته مى‌شود مجتهد بايد در مورد رؤيت هلال حكم دهد تا براى همگان لازم‌الاجراء باشد، منظور چيست و چه كسانى را شامل مى‌شود؟45
ج: منظور اظهار نظر و رأى راجع به اول ماه است و صِرف ثبوت ماه نزد وى حكم نيست و منظور از حاكم، مجتهد جامع ‌الشرائط و در درجة اول ولىّ امر مسلمين است.


س: اگر ماه در كشورهاى شرقى رؤيت شود، آيا براى كشورهاى غربى خود به ‌خود ثابت مى‌شود يا خير و حدود آن چيست؟46
ج: رؤيت در بلد شرقى گرچه غالباً ملازم با امكان رؤيت به طريق اولى در بلد غربى است؛ ليكن گاهى به ملاحظة اختلاف زياد در طول جغرافيايى چنين ملازمه‌اى منتفى است و معيار كلّى ملازمة بين بلدين در امكان رؤيت هلال است.


س: اگر هلال ماه مبارك رمضان در شهرى ديده شود، آيا در شهرهاى ديگرى كه افق آنها يكسان بوده يا دو ساعت فرق دارند، اول ماه ثابت مى‌شود يا نه؟47
ج: اگر ملازمة بين بلدين در امکان رؤيت هلال محرز باشد، براى‌ شهرهاى ديگر نيز كافي است و صِرف اختلاف در وقت غروب ميزان نيست.


س: آيا حكمى كه مجتهد در خصوص اول ماه صادر مى‌کند، براى كسانى كه افق محل زندگيشان تفاوت زيادى با افق محل آن مجتهد دارد نيز لازم الاجراء مى‌باشد؟48
ج: حكم مجتهد براى بلادى كه بين رؤيت هلال در بلد او و امكان رؤيت در آن بلاد ملازمه نيست، سارى نمى باشد؛ بلكه در آن بلاد بايد به حكم حاكم شرعى همان بلاد عمل نمايند.


س: در هنگام هم‌زمانى ماه مبارك رمضان با فصل پاييز و زمستان و شرايط خاص جوّى چگونه مى‌توان به رؤيت هلال از طريق چشم غير مسلح اكتفا كرد؟ آيا به لحاظ شرعى مانعى بر سر راه اثبات اين امر از طريق علوم جديد وجود دارد؟49
ج: شرط ثبوت هلال، رؤيت با چشم غيرمسلح نيست؛ بلكه رؤيت با چشم مسلح نيز كافي است، كما اينكه از طريق علوم جديد اگر اطمينان حاصل شود، كافي است.


س: اگر شخصى در روزى كه شك دارد عيد فطر است يا نه، روزه را عمداً افطار كند، وظيفه‌اش در قبال روزة آن روز چيست؟50
ج: اگر در روز شک در عيد فطر بودن، روزه را عمداً افطار کرده و بعداً يقين به عيد بودن‌ آن روز برايش حاصل نشد و بيّنه شرعى بر عيد بودن آن روز قائم نشد و حاکم شرع معتبرى نیز حکم به عيد بودنش نکرد، روزة آن روز هم قضا دارد و هم کفاره.


س: الف) من در خارج از کشور زندگى مى کنم و در ماه رمضان روزه مى گيرم؛ ولى دو روز مانده به عيد، در حالى که 28 روز روزه گرفته‌ام، با پروازى که دو ساعت طول مى‌کشد به کشورم برمى‌گردم و در آنجا هلال عيد فطر را مى‌بينم، وظيفه‌ام چيست؟51
ج: اگر در بدو ورود به وطن مشخص باشد که آن روز شرعاً روز عيد است، بايد يک روز، روزة ماه مبارک رمضان را در فرض سؤال قضا کنيد.

س) اگر در آن كشور 30 روز روزه بگيرم و بعد به کشورم برگردم، و ببينم که در آنجا يک روز از زمان گرفتن روزه در ماه رمضان باقى مانده، وظيفه‌ام چيست؟
ج: اگر در جايى که 30 روز روزه گرفتيد هلال ماه رمضان به طريق شرعى ثابت شده و بعد به کشورى مسافرت کرديد که در آنجا يک روز از ماه رمضان باقى مانده است، در اين صورت روزه گرفتن آن روز بر شما واجب نيست؛ ولى اگر در کشورى که 30 روز روزه گرفتيد هلال ماه در اول ماه به طريق شرعى ثابت نشده بود، در کشور خودتان روز آخر ماه رمضان را بايد روزه بگيريد.

دلايل اختلاف در تقويم قمري52
چگونگي اثبات ماه هاي قمري در کشورهاي مختلف دنيا بر اساس پنج معيار است و همين اختلاف معيارها موجب بوجود آمدن ناهماهنگي در اعلام آغاز ماه هاي قمري و به ويژه ماه هاي رمضان و شوّال مي شود، نه فقط رؤيت هلال، پس اهم دلایل اختلاف در تقویم قمری کشورهای مختلف اسلامی به جز مسئلة رؤیت هلال به شرح ذیل است:
محاسبات نجومي؛
رؤيت هلال و محاسبات نجومي؛
بدون ملاک و معيار؛
متابعت از ديگر کشورهاي مسلمان.

رؤيت هلال:
در مسئله رؤیت هلال اختلاف، زیر بین مسلمانان وجود دارد:
الف) ديدن هلال با چشم غير مسلح در غروب روز قبل از اول ماه (کشورهاي هند، پاکستان، بنگلادش، موروکو و نظر اکثر علمای شيعه).
ب) ديدن هلال حتي با چشم مسلح در غروب روز قبل از اول ماه (ايران در بعضي ماه ها و نظر بعضي از علمای شيعه).
ج) ادعاي ديدن هلال در غروب روز اول ماه هاي حساس (کشور عربستان در رمضان، شوّال، ذي قعده و ذي حجّه).

1. محاسبات نجومي:
در محاسبات نجومی اختلافات زیر وجود دارد:
الف) معيار عربستان: قبل از 16 آوريل 1999م: در روز اول ماه، سن ماه در لحظة غروب خورشيد مکه بيش تر از 12 ساعت باشد... بعد از 16 آوريل 1999م: بعد از مقارنه، غروب ماه بعد از غروب خورشيد در شهر مکه باشد (ام القراء). گفتني است در 85 درصد مواقع روز اول ماه قبل از رؤيت خواهد بود.
ب) معيار مصر: در مناطق غربي مصر، زمان غروب خورشيد بعد از مقارنه بوده ومدت مکث ماه حداقل پنج دقيقه باشد.
ج) معيار مابينز: سن هلال حداقل 8 ساعت، ارتفاع ماه حداقل 2 درجه و جدايي زاويه اي ماه از خورشيد حداقل 3 درجه باشد (کشورهاي مالزي، سنگاپور، اندونزي و برونئي).
د) معيار کامل نجومي: بر اساس پارامترهاي مختلف ماه، در لحظة غروب خورشيد هلال شرايط رؤيت را داشته باشد (کشورهاي ايران، الجزاير و تونس).
ه) معيار ليبي: در شرقي ترين مناطق کشور ليبي، زمان مقارنه قبل از طلوع خورشيد باشد.

2. رؤيت هلال و محاسبات نجومي:
اگر محاسبات نجومي امکان ديدن هلال را معتبر و قطعي بشناسد، رؤيت هلال ملاک است. محاسبات تنها براي جلوگيري از اشتباه و خطاي ديد استفاده مي شود (دفتر مقام معظم رهبري آيت الله خامنه اي حفظه الله ، علمای اسلام، سازمانهاي نجومي کشورهاي گويانا، ترينيداد و توباگو).

3. بدون ملاک و معيار:
بعضي کشورها هيچ ملاکي ندارند و هر سال روش تعيين اول ماه آنها عوض مي شود، مانند کشور نيجريه.

4. متابعت از ديگر کشورها:
مسلمانان بعضی کشورها نیز از کشورهای دیگر تبعیت می‎کنند:
الف) متابعت از کشور عربستان: کشورهاي قطر، کويت، امارات، عمان، يمن، بحرين، سوريه، لبنان، ترکيه، افغانستان و...
ب) متابعت کشورهاي کوچک از کشورهاي بزرگ همسايه (نيوزيلند از استراليا، سورينام از گويانا).
ج) متابعت از کشورهاي مسلمان تابعه (اکثر کشورهاي اروپايي وحوزة درياي بالتيک و ايسلند).

پيش بيني وضعيت هلال ماه مبارک رمضان و شوّال 143353
مرکز مطالعات و پژوهشهاي فلکي- نجومي حضرت آيت الله العظمي سيستاني حفظه الله هر ماه وضعيت هلال را پيش بيني و اعلام مي نمايد و ما نيز در اينجا پيش بيني ماه هاي رمضان و شوّال را مي آوريم:
پیش بینی هلال ماه مبارک رمضان:
* پيش بيني مي شود به خواست خداوند متعال هلال ماه مبارک رمضان روز جمعه 30 شعبان 1433 برابر با 30/4/1391 ديده خواهد شد. ارتفاع آن از افق شهر مقدس قم هنگام غروب آفتاب 6 درجه و 10 دقيقه، در سمت 279 درجه و 7 دقيقه با درخشندگي 33،2% و لحظة محاق آن در ساعت 08:56 و هنگام خروج آن از شعاع خورشيد ساعت 10:36 روز پيش، و غروب آن ساعت 20:51 باشد و سمت آفتاب 295 درجه و 41 دقيقه، و غروب آن ساعت 20:16، و مدت مکث ماه بعد از غروب آفتاب 35 دقيقه، و اختلاف سمت ماه و خورشيد 16 درجه و 35 دقيقه باشد.
* همچنين پيش بيني مي شود ماه در شب قبل با ارتفاع آن از افق شهر مقدس قم هنگام غروب آفتاب 0 درجه و 45 دقيقه، در سمت 288 درجه و 54 دقيقه با درخشندگي 24،0% و لحظة محاق آن در ساعت 08:56 و هنگام خروج آن از شعاع خورشيد ساعت 10:36 همان روز، و غروب آن ساعت 20:15 باشد و سمت آفتاب 295 درجه و 59 دقيقه، و غروب آن ساعت 20:17 و مدت مکث ماه بعد از غروب آفتاب 2 دقيقه، و اختلاف سمت ماه و خورشيد 7 درجه و 5 دقيقه باشد. با توجه به محاسبات انجام شده، هلال با چشم غير مسلح قابل رؤيت نخواهد بود.

پيش بيني هلال ماه شوّال:
* پيش بيني مي شود به خواست خداوند متعال هلال ماه شوّال روز يکشنبه 30 ماه مبارک رمضان 1433 برابر با 29/5/1391 ديده شود. ارتفاع آن از افق شهر مقدس قم هنگام غروب آفتاب 8 درجه و 13 دقيقه، در سمت 262 درجه و 11 دقيقه با درخشندگي 74،4% و لحظة محاق آن در ساعت 20:26 و هنگام خروج آن از شعاع خورشيد ساعت 22:00 دو روز پيش، و غروب آن ساعت 20:34 مي باشد و سمت آفتاب 285 درجه و 50 دقيقه، و غروب آن ساعت 19:49، و مدت مکث ماه بعد از غروب آفتاب 45 دقيقه، و اختلاف سمت ماه و خورشيد 23 درجه و 39 دقيقه مي باشد.
* همچنين پيش بيني مي شود ماه در شب قبل با ارتفاع آن از افق شهر مقدس قم هنگام غروب آفتاب 10 درجه و 27 دقيقه، در سمت 273 درجه و 15 دقيقه با درخشندگي 15،1% و لحظة محاق آن در ساعت 20:26 و هنگام خروج آن از شعاع خورشيد ساعت 22:00 روزپيش، و غروب آن ساعت 20:00 مي باشد و سمت آفتاب 286 درجه و 12 دقيقه، و غروب آن ساعت 19:50، و مدت مکث ماه بعد از غروب آفتاب 10 دقيقه، و اختلاف سمت ماه و خورشيد 12 درجه و 57 دقيقه مي باشد. با توجه به محاسبات انجام شده، هلال در افق وجود دارد؛ ولي امکان رؤيت آن وجود ندارد.

فهرست مطالب
بني هاشمي، محمد حسن، توضيح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ نهم، 1383ش.
حسن زاده، امير، احمدي، محمد و شعباني، يوسف، ماه نو، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، چاپ اول، 1378ش.
زماني قمشه اي، علي، هيئت و نجوم اسلامي، مؤسسه فرهنگی سماء، قم، چاپ اول، بی تا.
صياد، محمدرضا، طارمي، حسن، و باقري، محمد، رؤيت هلال، ماهنامه نجوم، سال4، شماره1، مهر1373ش.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (شیخ طوسی)، تهذیب الاحکام، انتشارات آل البیت، قم، چاپ اول، 1409ق.
عاملی، شیخ حر، وسائل الشیعه، نشر آل البیت، قم، چاپ اول، 1409ق.
عبداللهی، عبدالکریم، مقاله: تعميم رؤيت هلال از نگاه شماري از فقيهان شيعه و اهل سنت، فصلنامه تخصصی مطالعات اسلامی، شماره73.
مراجع عظام حضرات آيات: امام خميني، اراکي، خويي، گلپايگاني، بهجت، فاضل، تبريزي، خامنه اي، سيستاني، صافي، مکارم، اردبيلي، نوري همداني و وحيد خراساني(حفظهم الله)، توضيح المسائل .
مرکز مطالعات و پژوهشهاي فلکي- نجومي،پيش بيني و ضعيت هلال ماه ، قم، 1390ش.
هاشمي، سيد ناصر، ماه نزديک ترين همساية زمين، انتشارات تخت جمشید، تهران.
پايگاه اطلاع رساني دفتر مقام معظم رهبري حفظه الله : http://farsi.khamenei.ir مرکز مطالعات و پژوهشهاي فلکي- نجومي: http://nojumi.org ماه نو: http://www.newmoon.ir گروه غير حرفه اي رؤيت هلال: http://www.ugcs.ir


پی نوشت:
1) بقره/ 189.
2) وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، باب 3، ح 8، و باب 11، ح 4؛ و التاج الجامع للاصول (از منابع اهل سنت)، ج2، ص52، الباب الثالث.
3) ماه نزدیک‏ترین همسایه زمین، سيد ناصر هاشمي، ص51.
4) تغييرات در اندازه ماه را اهله گويند.
5) اندره دانژان (دانشمند فرانسوي) در سالهاي 1930 تا 1932 مطالعات نظري خود را در مورد شكل‏گيري هلال ماه انجام داد. اين دانشمند از مطالعاتش نتيجه گرفت كه هلال ماه در صورتي شكل خواهد گرفت كه جدايي زاويه‏اي بين ماه و خورشيد از 7 درجه بيش‏تر باشد.
6) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، ج 1، ص 959؛ و استفتائات صورت گرفته توسط مرکز مطالعات و پژوهشهاي فلکي- نجومي قم در سال 1383.
7) همان.
8) توضيح المسائل، امام خميني قدّس سرّه ، مسئله 1730.
9) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، ج 1، ص 960.
10) همان.
11) همان.
12) توضيح المسائل، آيت الله وحيد خراسانی حفظه الله ، مسئله ۱۷۳۸.
13) توضيح المسائل، امام خميني قدّس سرّه ، مسئله 1731
14) توضيح المسائل، آيت الله خويي قدّس سرّه ، مسئله ۱729.
15) توضيح المسائل، آيت الله سيستاني حفظه الله ، مسئله ۱۷01.
16) توضيح المسائل ، آيت الله تبريزي قدّس سرّه ، مسئله1731.
17) توضيح المسائل، آيت الله اردبيلي حفظه الله ، مسئله1813.
18) توضيح المسائل، آيت الله زنجاني حفظه الله ، مسئله 1729.
19) بخش استفتائات سايت دفتر نشر و آثار مقام معظم رهبري حفظه الله ، http://farsi.khamenei.ir/: منظور از حاكم، مجتهد جامع ‌الشرايط و در درجه اول ولىّ امر مسلمين است.
20) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، جلد اول، ص 959، فاضل: مجتهد جامع الشرائط...
21) هيئت و نجوم اسلامي، علي زماني قمشه‏اي، جلد اول، ص 247.
22) تهذيب الاحکام، أبو جعفر محمد بن الحسن طوسي، ص 157.
23) فصلنامه تخصصي مطالعات اسلامي، عبدالکريم عبداللهي، شماره 73، ص 28، مقاله تعميم رؤيت هلال از نگاه شماري از فقيهان شيعه و اهل سنت.
24) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، جلد اول، ص 959؛ و استفتائات صورت گرفته توسط مرکز مطالعات و پژوهشهاي فلکي-نجومي قم در سال 1383 موجود در سايت مرکز به نشاني www.nojumi.org.
25) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني هاشمي، جلد اول، ص961.
26) همان.
27) توضيح المسائل، آيت الله گلپايگاني قدّس سرّه ، مسئله1732.
28) توضيح المسائل، آيت الله زنجاني حفظه الله ، مسئله1730.
29) توضيح المسائل، امام خميني قدّس سرّه ، مسئله 1735.
30) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، جلد اول، ص 962.
31) اجوبة الاستفتائات، آيت الله خامنه‏اي حفظه الله ، سؤال840.
32) توضيح المسائل، آيت الله گلپايگاني قدّس سرّه ، مسئله 1735.
33) توضيح المسائل، آيت الله بهجت قدّس سرّه ، مسئله 1735.
34) توضيح المسائل، آيت الله سيستاني حفظه الله ، مسئله 1735.
35) توضيح المسائل، آيت الله اردبيلي حفظه الله ، مسئله 1818.
36) توضيح المسائل مراجع، محمد حسن بني‏هاشمي، جلد اول، ص 962.
37) توضيح المسائل، آيت الله سيستاني حفظه الله ، مسئله 1743.
38) توضيح المسائل، آيت الله نوري همداني حفظه الله ، مسئله 1732.
39) استفتائات، آيت الله خامنه‏اي حفظه الله ، سؤال 837.
40) استفتائات، آيت الله خامنه‏اي حفظه الله ، سؤال 843.
41) استفتائات جديد، پايگاه اطلاع رساني مقام معظم رهبري حفظه الله .
42) همان.
43) همان.
44) استفتائات جديد، پايگاه اطلاع رساني مقام معظم رهبري حفظه الله .
45) همان.
46) همان.
47) همان.
48) همان.
49) همان.
50) استفتائات جديد، پايگاه اطلاع رساني مقام معظم رهبري حفظه الله .
51) همان.
52) ماه نو، امير حسن زاده، ص 77؛ تقويم هجري قمري، محمدرضا صياد و ماهنامه نجوم، سال 4‌، شماره1، مهر1373، ص28-29.
53) بخش فني استخراج سالنامه، پيش‏بيني وضعيت هلال در آغاز ماه‏هاي قمري، صص 123 و 139.
منبع: ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره154.




تاریخ ارسال مطلب : شنبه ٦ خرداد ١٣٩٦ / شماره خبر : ٣٠٠٦٥٦ / تعداد بازدید : 8632/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج