يکشنبه ٠١ ارديبهشت ١٣٩٨
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > تاریخ > تاریخ معصومین 
ماهنامه مبلغان


سیری در رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) و بازتاب آن در سیره عملی شهداء(1)

سیری در رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام)

رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام)، حدیثی طولانی، مشتمل بر بیش از پنجاه تکلیف و وظیفه انسان نسبت به خود و دیگران است. حقوق در این مقام، صرفاً ناظر به حقوق واجب شرعی نیست؛ بلکه شامل احكام استحبابی، اخلاقی و عرفی نیز می شود.

سیری در رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) و بازتاب آن در سیره عملی شهداء(1)

محمدباقر نادم

مقدمه

رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام)، حدیثی طولانی، مشتمل بر بیش از پنجاه تکلیف و وظیفه انسان نسبت به خود و دیگران است. حقوق در این مقام، صرفاً ناظر به حقوق واجب شرعی نیست؛ بلکه شامل احكام استحبابی، اخلاقی و عرفی نیز می شود. قدیمی ترین منابع حدیثى كه این رساله را به طور كامل ثبت كرده اند، عبارتند از:

تحف العقول، حسن بن على بن حسین بن شعبه حرانى (متوفاى ۳۸۱ق) که در آن ۵۰ حق از حقوق ثبت شده؛ اما سند رساله یاد نشده است؛

الخصال، ابوجعفر محمد بن علي بن حسین بابویه قمی (شیخ صدوق)، متوفای 382ق؛

من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق.

مؤلف «تحف العقول» این رساله را مانند سایر روایات کتاب بدون سند آورده است؛ اما مرحوم صدوق(ره) آن را با سند متصل روایت کرده است. در متن سه روایت نقل شده از کتابهای فوق اختلافاتی دیده می شود، مانند اینکه مقدمه رساله در کتاب «من لا یحضره الفقیه» نیامده و از «حق الله الاکبر» آغاز شده است. عبارات «خصال» شرح بیش تری دارد و شروحی نیز بر این رساله نوشته شده است.

امام سجاد(علیه السلام) در این رساله به بیان دسته بندی شده انواع حقوقی که مراعات آن بر انسان لازم است، می پردازند که می توان این حقوق را در سه دسته کلی بررسی کرد. این سه دسته را که در احصای امام(علیه السلام) به پنجاه حق می رسد، می باید جامع ترین منشور حقوقی دانست که در متون دینی به صورت یکجا بیان شده است.

ممکن است این سؤال مطرح گردد که آیا این رساله به معنای حقوق مصطلح امروزی است؟ در پاسخ می توان گفت با توجه به اینکه این وظایف نسبت به آحاد افراد جامعه مطرح شده و همگان می توانند چنین مطالبه ای را از هم داشته باشند، وظایف مطرح شده را می توان به نوعی بیان «منشور حقوق عمومی» از دیدگاه امام سجاد(علیه السلام) دانست. هرچند با تتبع در متون دینی و منابع فقه اسلامی می توان دسته بندیهای دیگری نیز یافت.

دسته اول، حق خداوند بر انسان است که در تمام لحظات و حالات مراعات آن بر انسان لازم و حتی این حقوق ریشه تمامی حقوق دیگر است که بر انسان واجب می باشد: «وَ أَكْبَرُ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَيْكَ مَا أَوْجَبَهُ لِنَفْسِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مِنْ حَقِّهِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الْحُقُوقِ وَ مِنْهُ تَفَرَّعَ؛ بزرگ ترين حقوق خدا بر تو، حقوقى است كه براى خودش تبارك و تعالى واجب فرموده كه حقّ خداوند، اساس تمام حقوقهاست و ديگر حقوق نیز از آن نشأت مى گيرند.» این نکته را می توان یکی از فرقهای بنیادی بین حقوق اسلامی و حقوق مدرن برشمرد که یکی مبتنی بر اصالت حق و مالکیت الهی بر عالم و توحید ربوبی و دیگری مبتنی بر انسان محوری (اومانیسم) و نفی حق الهی در تشریع عرصه های اجتماعی بشر است.

دسته دوم، حقوقی هستند که نفس و اعضای انسان بر خود فرد دارند و شخص نسبت به خود باید آنها را رعایت کند. از آنجا که مالک حقیقی همه چیز، حتی انسانها، خداست، انسان نسبت به بدن و نفس خود نیز تملکی ندارد؛ بلکه به عنوان امانتی الهی نسبت به آن وظایفی دارد که حق نفس و اعضای بدن مانند: زبان، گوش، چشم، پا و دست، از آن جمله اند.

حق این اعضا بر انسان آن است که باید در راه طاعت و امور حلال به کار گرفته شوند و از صرف آنها در راه معصیت پرهیز گردد. در مکتب حقوقی امام سجاد(علیه السلام) عبادات، مانند: نماز، روزه، صدقه، حج و حتی قربانی، نسبت به انسان ذی حق هستند و فرد حق آنها را نیز بایست ادا کند.

دسته سوم، حقوقی هستند که در ارتباط فرد با سایر افراد جامعه به وجود می آیند که غیر از یک مورد - که تحت عنوان حق مال و دارایی بیان شده است – می توان آنها را «حقوق اجتماعی» نامید.

مقایسه حقوق مطرح شده در این رساله با اعلامیه حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر که در سال 1948م در پاریس امضا شد و با قبول بسیاری از کشورها جزء حقوق بین الملل قرار گرفت، در سایه قتل، کشتار و تهدیدات جانی جنگهای جهانی اول و دوم تنظیم شده است و محتوا و روح کلی آن ناظر به احترام به حقوق اولیه انسانها و برابری آحاد افراد بشر جهت دسترسی به حداقلهای زندگی و حیات فردی و اجتماعی است. این اعلامیه در فضای نفی استبدادی که در دوران جنگ جهانی بر اروپا و بسیاری از کشورها حاکم بود، نگاشته شد و ناظر به حقوق ابتدایی مردم در بهره مندی از یک زندگی حداقلی و برابر است.

حق زندگی، امنیت فردی، ممنوعیت بردگی، نفی شکنجه و آزار، برابری همه در برابر قانون، حق دسترسی به محاکم قضایی، حفظ حریم خصوصی، حق پناه جویی و تابعیت، آزادی در ازدواج، حق مالکیت، آزادی دینی و اندیشه، حق تغییر مذهب، حق دسترسی به خدمات عمومی و آموزش عمومی و... از موارد اساسی مطرح شده در اعلامیه حقوق بشر است که با تأمل در مفاد این اعلامیه می توان دریافت انگیزه اصلی تدوین کنندگان آن، تأمین زیرساختهای مناسب جهت زندگی مسالمت آمیز بشر در جوامع و حفظ حداقلهای لازم برای افراد آن بوده است، هرچند در مواردی اندک، مانند حق تغییر دین، با این گشادگی و سهولت، با احکام اسلام تفاوت دارد؛ اما در مجموع باید آن را گامی مثبت جهت پیشرفت جوامع دانست که دین اسلام بسیاری از مفاد این اعلامیه را در لابلای احکام خود به صورتی مفصل تر و کامل تر بیان کرده است.

امام سجاد(علیه السلام) در این رساله علاوه بر نظر به نیازهای مادی، به جنبه های فرا طبیعی نیازهای بشر نیز نظر داشته اند. البته در مقایسه محتوایی این اعلامیه با رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) و سایر مفاد حقوقی اسلام، باید این مطلب را افزود که اعلامیه جهانی حقوق بشر با دیدی سکولار، محدود و مادی گرایانه (بدون در نظر گرفتن جنبه های معنوی و روحی انسان) به بررسی این حقوق پرداخته است، در حالی که رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) با نگاهی جامع، حقوق خداوند، نفس و افراد جامعه را مورد بررسی قرار داده است.

ضعف دیگر این اعلامیه را باید در رویکرد حق گرایانه صرف آن جستجو کرد؛ زیرا تنها به بیان حق اکتفا نموده، از تعیین مخاطبین این حقوق خودداری یا غفلت کرده است، در حالی که رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) به بیان صاحبان حق و تعیین مخاطبین آن پرداخته است.

در پایان باید خاطرنشان کرد که نباید از تفاوت در فضای صدور این دو سند غافل ماند؛ زیرا یکی در فضای پس از ترس و بحران جنگ جهانی اول و دوم و در فضایی آزاد و ناظر به نفی ظلمهایی بوده و دیگری در فضایی سراسر خفقان بوده که امکان طرح برخی موارد به دلیل حکومت جلاد اموی و شرایط پس از واقعه عاشورا وجود نداشت.

با توجه به اینکه قرار است به صورت تطبیقی، عینیت و ظهور این رساله را در سیره شهدای گران قدر بررسی کنیم، لذا ذکر ترتیبی و یکجای متن کامل رساله ضرورتی ندارد. بنابراین، فرازهای این رساله بر اساس سه حوزه: حقوق خداوند، حقوق مخلوقات و حقوق انسان بر خویش، تقطیع شده و در بخشهای مجزا ارائه خواهد شد.

چند نکته کلی درباره حقوق الهی

در طلیعه رساله حقوق حضرت سجاد(علیه السلام)، امام درباره کلیت حقوقی که خداوند بر انسان واجب کرده است، سخن به میان آورده، می فرمایند: «اعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّه إنَّ لِلَّهِ عَلَيْكَ حُقُوقاً مُحِيطَه بِكَ فَبِكُلِّ حَرَكَه تَحَرَّكْتَهَا أَوْ سَكَنَه سَكَنْتَهَا أَوْ مَنْزِلَه نَزَلْتَهَا أَوْ جَارِحَه قَلَبْتَهَا أَوْ آلَه تَصَرَّفْتَ بِهَا بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ وَ أَكْبَرُ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَيْكَ مَا أَوْجَبَهُ لِنَفْسِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مِنْ حَقِّه الَّذِي هُوَ أَصْلُ الْحُقُوقِ وَ مِنْهُ تَفَرَّعَ ثُمَّ أَوْجَبَهُ عَلَيْكَ لِنَفْسِكَ؛[1] آگاه باش- که خدايت ببخشايد- خدا را بر عهده تو حقوقى است كه در هر جنبشى كه صورت دهى و هر سكونى كه بر آن بمانى و هر جايى كه بر آن وارد شوى و هر عضوى كه تكان دهى يا وسيله اى كه استفاده كنى، تو را در بر گرفته اند و پاره اى از اين حقوق بزرگ تر از پاره اى ديگر است كه بزرگ ترين حقوق خدا بر تو، حقوقى است كه براى خودش تبارك و تعالى واجب فرموده كه حقّ خداوند، اساس تمام حقوقهاست و ديگر حقوق نیز از آن نشأت مى گيرند و سپس آن را بر تو برای خودت واجب کرده است.»

امام در بخش نخست از شمردن حقوق، به مهم ترین آنها؛ یعنی حق خداوند بر انسان اشاره فرموده، تفصیل آن را به فرازهای بعد موکول کرده اند. آنچه از توجه به این قسم از حقوقِ بیان شده در سخن امام در می یابیم، این است که:

الف) حقوق خداوند بر انسان در تمام حرکات و سکنات او بروز و ظهور دارد: «فَبِكُلِّ حَرَكَه تَحَرَّكْتَهَا أَوْ سَكَنَه سَكَنْتَهَا أَوْ مَنْزِلَه نَزَلْتَهَا أَوْ جَارِحَه قَلَبْتَهَا أَوْ آلَه تَصَرَّفْتَ بِهَا» و اینجاست که می توان به مفهوم فرازی از دعای شریف کمیل پی برد که امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرمایند: «وَ لا یُمکِنُ الفِرارُ مِن حکُومَتِکَ؛[2] و امکان فرار از حکومت تو نیست.»؛

ب) شأن و اهمیت هر یک از حقوق خدا بر انسان، یکسان نیست؛ برخی حقوق از اهمیت بیش تری برخوردارند: «بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ»؛

ج) حقوقی که انسان به ظاهر در برابر انسانهای دیگر و یا خویشتن دارد، باز به خداوند بر می گردد. به عبارت دیگر، وظایف انسان در برابر نفس خود و سایر انسانها نیز از جمله حقوقی است که خداوند امر فرموده و تضییع آنها، سرپیچی از فرمان خداوند می باشد: «هُوَ أَصْلُ الْحُقُوقِ وَ مِنْهُ تَفَرَّعَ».

این فراز ناظر به این نکته است که اگر انسان در زندگی به رعایت حقوق الهی همت گمارد، این تقید، او را به رعایت حقوق دیگران نیز وادار می کند. چنانچه در علم اخلاق نیز بارها توصیه شده است که اگر انسان در برابر خداوند خاشع و مطیع باشد، به تبع آن در جامعه نیز قانون مدار و متواضع می شود.

تخطی از حقوق الهی، منجر به تضییع حق خدا و وارد کردن ظلم و خسارت به مقام باری تعالی نیست؛ بلکه مراد از حقوق الهی، حقوقی است که همچون سایر حقوق، ذاتاً برای هدایت انسان وضع شده و تخطی از آن به ضرر خود او خواهد بود. چنانچه خداوند می فرماید: «إِن تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمْ»[3]؛ «اگر كفر بورزيد، بى ترديد خداوند از شما بى نياز است.»

تخطی از اوامر الهی، تنها ستم به خویشتن است: «قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي»[4]؛ «گفت: پروردگارم! همانا من بر خویشتن ظلم کردم.»

د) بزرگ ترین حقوق الهی، حقوقی است که انسان در برابر خود خداوند بر عهده دارد: «أَكْبَرُ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَيْكَ مَا أَوْجَبَهُ لِنَفْسِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى».[5]

با توجه به این مقدمات کلی، به خوبی می توان به نکته ای مهم پیرامون سیره رفتاری شهدای عزیزمان اشاره کرد. بسیاری از شهدا، هرچند دوران جوانی یا نوجوانی خود را در زمان سیطره طاغوت و جامعه ای که ظواهر آن پر از مراکز و عرصه های فساد بود، گذراندند؛ اما آنچه باعث شد به حقوق خود و دیگران احترام و ارزش قائل باشند، همان ایمان به خدا و تقوایی بود که آنان را متوجه وظیفه انسان در برابر خداوند نموده و به تبع آن خویشتن را در برابر نفس خود و دیگران مسئول می دانستند، لذا خاصیت این نوع رعایت حقوق، عدم توقع جبران از سوی جامعه است؛ چراکه منشأ قانونگذاری در این حیطه، خداوند است و تنها او پاداش عمل را تضمین فرموده است. بنا بر همین اصل مهم است که شهدا و رزمندگان عمل خود را انجام وظیفه دانسته، اخلاص در عمل را بر هر چیز دیگری ترجیح می دادند.

در این بخش به تفصیل حقوقی که انسان در برابر خداوند بر عهده دارد، اشاره شده و بازتاب آن در سیره عملی شهدا ذکر می گردد:

الف) حق خداوند

«فَامّا حَقُّ اللَّه الْأَكْبَرُ فَأَنَّكَ تَعْبُدُهُ لَا تُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِإِخْلَاصٍ جَعَلَ لَكَ عَلَى نَفْسِه انْ يَكْفِيَكَ أَمْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَه وَ يَحْفَظَ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْهَا؛[6] و اما بزرگ ترين حقّ خدا بر تو اين است كه او را بپرستى و هيچ چيز را با او شريك قرار ندهى، پس چون حق خدا را بى شائبه به جاى آوردى، خداوند بر عهده خويش گرفته كه امور دنيا و آخرت تو را تأمين كند و آنچه را كه [از دنيا و آخرت ] دوست دارى، برايت نگهدارد.»

پیامها و برداشتها:

امام سجاد(علیه السلام) در نخستین فراز رساله به مهم ترین صاحب حق؛ یعنی خداوند پرداخته و بزرگ ترین حق خدا بر انسان را بندگی و التزام به توحید می داند. قرآن کریم می فرماید: «وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْه انَّهُ لَا إِلَه الَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ»[7]؛ «و پيش از تو هيچ رسولى را نفرستاديم، مگر آنكه به او وحى كرديم معبودى جز من نيست، پس (تنها) مرا پرستش كنيد!»

البته توحید در این مقام، خصوصاً با توجه به فراز بعد، می تواند به هر دو نوع آن؛ یعنی دوری از شریک قائل شدن برای خداوند در الوهیت و ربوبیت باشد. انسان عابد، هم خداوند را یگانه دانسته و در عبادت تنها به او روی می آورد و هم شرک خفی مانند ریا و عبادت ناخالص را از خود دور می کند. چنانچه امام در ادامه مسئله اخلاص را بلافاصله ذکر کرده اند. به راستی که حقیقت عبادت و بندگی جز با نیت خالص و اخلاص میسر نمی شود.

اگر انسان در برابر نعمتهای وافر الهی، عبادت را که کم ترین سعی انسان بر شکرگزاری است، از سر ریا و عدم اخلاص قلبی به جای آورد، نه تنها حق بندگی را رعایت نکرده؛ بلکه به تعبیر برخی روایات، به شرک مبتلا شده است. چنانچه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «بی تردید مخوف ترین چیزی که از آن برای شما بیمناکم، شرک اصغر است. پرسیدند: شرک اصغر کدام است؟ حضرت فرمودند: ریا. خداوند در روز قیامت، هنگامی که جزای بندگانش را می دهد، به ریاکاران می گوید: بروید نزد آنان که برای شان عبادت کردید و ببینید آیا پاداش اعمال خود را نزد آنان می یابید یا نه؟»[8]

شهید مطهری(ره) در مذمت کسی که عملش از روی ریا و خودنمایی باشد، می نویسد: «اگر شخصی عبادتی را با انگيزه ريا يا جلب منفعت مادى انجام داده باشد، كارش يك بُعدى است؛ تنها در امتداد تاريخ و زمان پيش رفته؛ ولى در امتداد معنوى و ملكوتى پيش نرفته است و به اصطلاح اسلامى، عملش به عالم بالا صعود نكرده است و به تعبير ديگر، در اينگونه موارد، فاعل به خودش خدمت نكرده است؛ بلكه احياناً خيانت كرده است. روحش به جاى اينكه با اين عمل تعالى يابد و بالا رود، تنزل يافته و سقوط كرده است.»[9]

رعایت حق خدا در سیره شهدا

عبادت خداوند، از مهم ترین خصلتهای انبیاء، امامان، اولیای الهی و شهدا بوده است و اساساً حرکت جهادی رزمندگان و شهدای اسلام در پهنه تاریخ، در راستای عبادت و بندگی خداست. از سوی دیگر، سیره شهدای والامقام ما، چه در زندگی فردی و چه در دوران مبارزه، در کنار عبادت خداوند، نیت خالصانه در عمل بود. حقیقتاً غیر از «اخلاص» چه عاملی می تواند حماسه نیروهای جهادی در گرمای خوزستان، تمرین و خط شکنی غواصان در سرمای زمستان اروند و مبارزه در کوه های صعب العبور غرب را تضمین کند؟

نمازشب (شهید مصطفی چمران[10])

«کار هر شبش بود! با اینکه از صبح تا شب کار و درس داشت و فعالیت می کرد، نیمه های شب هم بلند می شد، نمازشب می خواند. یک شب بهش گفتم: یه کم استراحت کن! خسته ای. با همان حالت خاص خودش گفت: تاجر اگه از سرمایه اش خرج کنه، بالاخره ورشکست می شه؛ باید سود به دست بیاره تا زندگیش بچرخه. ما هم اگه قرار باشه نماز شب نخونیم، ورشکست می شیم.»[11]

عبادت در خلوت (شهید یوسف کلاهدوز[12])

یک شب در ستاد مرکزی سپاه نگهبان بودم. رفتم به ساختمانها سرکشی کنم. به نمازخانه رسیدم؛ دیدم در کنجی خلوت و تاریک، کسی دستهایش به طرف آسمان بلند است و شانه هایش از گریه می لرزد. کنجکاو شدم، ببینم چه کسی است. جلو رفتم؛ دیدم کلاهدوز است که غرق در راز و نیاز با معبود خود است.[13]

مناجات در داخل قبر (شهید نصرت الله جورکش)

اهل نوافل و به ویژه تهجد بود. نمازشبش ترک نمی شد. یک شب مرا بیدار کرد و با هم از پادگان امام حسین(علیه السلام) بیرون رفتیم. حدود 45 دقیقه پیاده راه رفتیم. رسیدیم جایی که یک قبر کنده بود و رفت داخل قبر و به راز و نیاز پرداخت. خیلی به یاد مرگ بود و زار زار می گریست.[14]

برای خدا یا برای دل (شهید مصطفی چمران)

گفتم: با فرمانده تون کار دارم. گفت: الآن ساعت یازده است؛ ملاقاتی قبول نمی کنه. رفتم پشت در اتاقش. در زدم؛ گفت کیه؟ گفتم: مصطفی! منم. گفت: بیا تو. سرش را از سجده بلند کرد. چشمهای سرخ، خیس اشک. رنگش پریده بود. نگران شدم. گفتم: چی شده مصطفی؟ خبری شده؟ کسی طوریش شده؟ دو زانو نشست. سرش را انداخت پایین. زل زد به مهرش. دانه های تسبیح را  یکی یکی از لای انگشتهایش رد می کرد. گفت: یازده تا دوازده هر روز را فقط برای خدا گذاشته ام. برمی گردم کارامو نگاه می کنم. از خودم می پرسم کارهایی که کردم، برای خدا بود یا برای دل خودم؟[15]

نمازشب (شهید یوسف کلاهدوز)

یک شب با عده ای از فرماندهان سپاه به جایی رفته بودیم. برادر محسن رضایی بود و شهید کلاهدوز و سیف اللهی و چند نفر دیگر. وقتی رسیدیم تهران، دیروقت بود. قرار شد برویم خانه یکی و صبح برویم سپاه. نزدیک ترین خانه، منزل ما بود.چون نیمه شب بود، خسته بودیم و خوابیدیم. ساعت دو بعد از نیمه شب از خواب بیدار شدم، دیدم صدای ضجه می آید. صدا آرام و ملایم بود. بلند شدم، نگاه کردم کلاهدوز در گوشه حیاط مشغول نمازشب و ذکر و مناجات بود. آن شب واقعاً غبطه خوردم. با حالی متحول به درگاه خدا مناجات می کرد.[16]

ب) حق نماز

«فَامّا حَقُّ الصَّلَاه فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا وِفَادَه إِلَى اللَّهِ وَ أَنَّكَ قَائِمٌ بِهَا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ كُنْتَ خَلِيقاً أَنْ تَقُومَ فِيهَا مَقَامَ الْعَبْدِ الذَّلِيلِ الرَّاغِبِ الرَّاهِبِ الْخَائِفِ الرَّاجِي الْمِسْكِينِ الْمُتَضَرِّعِ الْمُعَظِّمِ مَنْ قَامَ بَيْنَ يَدَيْهِ بِالسُّكُونِ وَ الْإِطْرَاقِ وَ خُشُوعِ الْأَطْرَافِ وَ لِينِ الْجَنَاحِ وَ حُسْنِ الْمُنَاجَاه لَهُ فِي نَفْسِهِ وَ الطَّلَبِ إِلَيْهِ فِي فَكَاكِ رَقَبَتِكَ الَّتِي أَحَاطَتْ بِهَا خَطِيئَتُكَ وَ اسْتَهْلَكَتْهَا ذُنُوبُكَ وَ لَا قُوَّه إِلَّا بِاللَّهِ؛ و اما حقّ نماز آن است كه بدانى به راستى نماز رهسپارى به سوى خداست و تو با نماز در محضر خداى ايستاده اى، پس چون بر اين [مطلب ] دانا شدى، در جايگاه بنده خوار مشتاق ترسان اميدوار درمانده گريان باشى كه با آرامش، سر فروهشته، با فروتنى تمام وجود و سبك بال، بزرگ دارنده اويى كه در محضرش هستى و از دل با او به نيكى نيايش مى كنى و [تو] آزادى خويش را از گناهانى كه احاطه ات كرده اند و خطاهايى كه به نابودى ات كشانده اند، خواستار مى شوى و هیچ توان و نیرویی نیست، مگر از خدا.»

پیامها و برداشتها

امام سجاد(علیه السلام) یکی دیگر از حقوق الهی بر انسان را در قالب یکی از رفتارهای عبادی، یعنی «نماز» معرفی می فرمایند که مطابق فراز ذکر شده، چهار حق است:

1. علم نسبت به اینکه نماز راهی برای رسیدن به خداست و انسان در نماز برابر خداوند ایستاده است؛

2. مراقبت بر حالت خوف و رجا (ترس و امید) در نماز؛

3. مراقبت بر حالت خشوع در نماز؛

4. از خداوند رهایی از قید گناهان را خواستن.

رعایت حق نماز  در سیره شهدا

اهمیت دادن به نماز، مراقبت بر حالات بندگی همچون: خشوع، خوف و رجا در نماز و نماز را وسیله ای برای مناجات با خدا و نیایش به درگاه او، به وفور در سیره شهدا قابل نظاره است. برخی از این موارد عبارتند از:

نماز اول وقت (شهید حسن باقری)

همراه شهید حسن باقری سوار بلیزر بودیم. می رفتیم خط. عراقیها همه جا را می کوبیدند. صدای اذان را که شنید، گفت: نگهدار نماز بخونیم! گفتیم: توپ و خمپاره میاد، خطر داره. گفت: کسی که جبهه میاد، نماز اول وقت را نباید ترک کنه.[17]

اول نماز (شهید شهریاری)

سه شنبه ها می رفتیم فوتبال. دکتر شهریاری هم می آمد. یک روز هندوانه ای گرفته بود که بعد از فوتبال بخوریم. دم اذان، هوا تاریک شد و فوتبال را تمام کردیم. همگی تشنه دویدیم سر هندوانه و شروع کردیم به خوردن! دکتر شهریاری با همان لباس ورزشی ایستاد همان جا در چمن، نمازش را خواند و بعد آمد سراغ هندوانه.[18]

شهید عبدالله فلاحی

برادرم عبدالله، همیشه لباسهای ساده می پوشید. تمیز و مرتب بود، مخصوصاً هنگامی که می خواست نماز بخواند، موهایش را به دقت شانه می کرد. عطر و گلاب بر بدنش می زد و می گفت: می خوام به دیدار و مهمانی خدا بروم. باید تمیز و نظیف به مهمانی خدا رفت.[19]

نوجواني شهيد علیرضا کريمي

آن روز به مسجد نرسيده بود. براي نماز به خانه آمد و رفت توي اتاقش. داشتم يواشکي نماز خواندنش را تماشا مي کردم. حالت عجيبي داشت. انگار خدا در مقابلش ايستاده بود. طوري حمد و سوره مي خواند، مثل اينکه خدا را مي بيند؛ ذکرها را دقيق و شمرده ادا مي کرد. بعدها در مورد نحوه نماز خواندنش ازش پرسيدم، گفت: اشکال کار ما اينه که براي همه وقت مي ذاريم، جز براي خدا! نمازمون رو سريع مي خونيم و فکر مي کنيم زرنگي کرديم؛ اما يادمون مي ره اوني که به وقتها برکت مي ده، فقط خود خداست.[20]

ج) حق روزه

«وَ امّا حَقُّ الصَّوْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ ضَرَبَه اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ سَمْعِكَ وَ بَصَرِكَ وَ فَرْجِكَ وَ بَطْنِكَ لِيَسْتُرَكَ بِهِ مِنَ النَّارِ وَ هَكَذَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّوْمُ جُنَّه مِنَ النَّارِ فَإِنْ سَكَنَتْ أَطْرَافُكَ فِي حَجَبَتِهَا رَجَوْتَ أَنْ تَكُونَ مَحْجُوباً وَ إِنْ أَنْتَ تَرَكْتَهَا تَضْطَرِبُ فِي حِجَابِهَا وَ تَرْفَعُ جَنَبَاتِ الْحِجَابِ فَتَطَّلِعُ إِلَى مَا لَيْسَ لَهَا بِالنَّظْرَه الدَّاعِيَه لِلشَّهْوَه وَ الْقُوَّه الْخَارِجَه عَنْ حَدِّ التَّقِيَّه لِلَّهِ لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تَخْرِقَ [الْحِجَابَ ] وَ تَخْرُجَ مِنْهُ وَ لَا قُوَّه إِلَّا بِاللَّهِ؛ و اما حقّ روزه اين است كه بدانى روزه حایلى است كه خدا بر زبان، گوش، چشم، عورت و شكمت نهاده تا تو را از آتش دوزخ در امان دارد و در حديث آمده: روزه سپر آتش است، پس اگر اندامهايت در پس آن حایل [و پرده ] آرام گرفت، اميد داری كه محفوظ بمانى و اگر آنها را رها سازى كه در پس پرده آشوب كنند و اطراف پرده را كنار زنى و بدان چه نبايد نگريست، با ديده شهوت اندود و با نيروى خارج از مرز پارسايى، سركشى كنى، ايمن نيستى كه پرده دريده شود و از آن بيرون افتى و توانی جز از خدا نیست.»

پیامها و برداشتهای این فراز

امام بخش دیگری از حقوقی که خداوند بر انسان دارد را از طریق تشریح حکمت روزه بیان می دارند. مطابق این فراز بر انسان مؤمن لازم است که بداند:

الف) علاوه بر روزه شکم، روزه سایر اعضا و جوارح نیز لازم است و اساساً فریضه روزه برای تمرین تمام اعضا و جوارح انسان برای دوری از گناه است؛

ب) روزه دار باید بداند روزه به خاطر این است که او را در برابر گناهان مقاوم کند و در حقیقت، سپری در برابر آتش دوزخ است.

رعایت حق روزه در سیره شهدا

اهمیت به اصل روزه و محافظت بر اعضا و جوارح که جزء آداب روزه است، در سیره شهدا به وضوح قابل ردیابی و اشاره است. در زیر به برخی از این موارد اشاره می کنیم:

روزه در گرما (شهید صیاد شیرازی)

دوره تکاوری، بین شیراز و پل خان، به سمت مرودشت، دانشجوها را برده بودم راهپیمایی استقامت. از آسمان آتش می بارید. خیلی ها خسته شده بودند. نگاهم افتاد به صیاد؛ عرق بدنش بخار می شد و می رفت هوا. یک لحظه حس کردم دارد آب می شود، آتش می گیرد و ذوب می شود. شنیده بودم که قدرت بدنی بالایی دارد. با خودم گفتم: این هم که داره می بُره. رفتم نزدیکش. گفتم: اگه برات مقدور نیست، می تونی آروم تر ادامه بدی. هنوز صیاد چیزی نگفته بود که یکی از دانشجوها خودش را رساند به ما.استاد! ببخشید. ایشون روزه ان. شونزده هفده روزه. روزه است؟ بله. الان ماه رمضونه، صیاد روزه می گیره. ایستادم. جا ماندم. صیاد رفت، ازم فاصله گرفت.[21]

روزه سرّی (شهید ابراهیم همت)[22]

پیرامون اهمیت روزه داری برای شهید همت، می خوانیم: ایشان از دوران سربازی خود به عنوان تلخ ترین دوران زندگی یاد می کرد. او در لشگر توپخانه اصفهان مشغول کارهای آشپزخانه بود. ماه مبارک رمضان به صورت سرّی به سربازانی که روزه می گرفتند، سحری می داد. وقتی که ناجی معدوم از این کار همّت متوجه می شود، با عصبانیت همه سربازان را با زور وادار به روزه خواری می کند؛ اما همت با تمام اذیتهایی که می شود، روزه اش را حتی برای یک روز هم نمی شکند.[23]

روزه قبل از بلوغ (شهید مصطفی کاوندی)

برادر شهید مصطفی کاوندی درباره علاقه این شهید به روزه داری می گوید: مصطفی با وجود تلاش بی وقفه در مزرعه، از عبادات غافل نمی شد. با اینکه به سنّ تکلیف نرسیده بود؛ اما در گرمای تابستان در حال روزه، گندم درو می کرد. هرچه به او اصرار می کردیم که در این هوای گرم برای کسی که به تکلیف نرسیده واجب نیست و روزه ات را بخور! قبول نمی کرد و با گرسنگی و تشنگی بسیار به کارش ادامه می داد. هنگام افطار نیز اول نمازش را می خواند و بعد افطار می کرد.[24]

روزه قضا (شهید مهدی زین الدین)

چند روز قبل از شهادتش، از سردشت می رفتیم باختران. بین حرفهایش گفت: بچه ها! من دویست روز روزه بدهکارم. تعجب کردیم. گفت: شش ساله هیچ جا ده روز نموندم که قصد روزه کنم. وقتی خبر رسید شهید شده، توی حسینیه انگار زلزله شد. کسی نمی توانست جلوی بچه ها را بگیرد. توی سر و سینه شان می زدند. چند نفر بی حال شدند و روی دست بردنشان. آخر مراسم عزاداری، آقای صادقی گفت: شهید، به من سپرده بود که دویست روز روزه قضا داره. کی حاضره براش این روزه ها رو بگیره؟ همه بلند شدند. نفری یک روز هم روزه می گرفتند، می شد ده هزار روز.[25]

بی ریا (شهید یوسف کلاهدوز)

اکثر روزها روزه بود، بدون اینکه کسی بفهمد. در پادگان ناهارخوری داشتیم. ظهرها می رفتم دنبالش که با هم برای ناهار برویم. می گفت: یک مقدار کار دارم، باید کارهای ضروری را انجام بدهم. می گفتم: خوب، من می نشینم تا با هم برویم. می گفت: نه، تو برو. من بعداً می آیم. وقتی می دیدم خبری از او نشد، پیشش می رفتم و می گفتم: امروز هم که روزه بودی، چیزی نگفتی. خیلی ساده جواب می داد: گفتن نداره.[26]

ادامه دارد...

___________________________________

پی‌نوشت‌ها:

[1]. تحف العقول، ص 255.

[2]. مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، دعای کمیل.

[3]. زمر/ 7.

[4]. نمل/ 44.

[5]. تحف العقول، ص 255.

[6]. تحف العقول، ص 256.

[7]. انبیاء/ 25.

[8]. میزان الحکمه، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه: حمیدرضا شفیعی، دارالحدیث، قم، چاپ دوم، 1379ش، ج 4، ص 28.

[9]. عدل الهی، مرتضی مطهری، انتشارات اسلامی، تهران، 1353ش، ص 297.

[10]. در تاریخ 16 آبان 1358 (پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران) به پیشنهاد شورای انقلاب به سمت وزارت دفاع منصوب گشت. در انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی از سوی بیش از یک میلیون تهرانی به نمایندگی مردم برگزیده شد و در بیست اردیبهشت 1359 هنگام تشکیل شورای عالی دفاع از سوی رهبر کبیر انقلاب، امام خمینی(ره) به نمایندگی و مشاورت ایشان در این شورا انتخاب شد. پس از حمله ناجوانمردانه ارتش صدام به مرزهای ایران و یورش آن به مردم بی‏دفاع مصطفی نتوانست آرام بگیرد. به خدمت امام امت رسید و با اجازه ایشان، همراه آیت الله خامنه‏ای(حفظه الله) به اهواز سفر کرد. در اهواز با یاری گروهی از رزمندگان داوطلب، ستاد جنگهای نامنظم را سازماندهی کرد و با کمک آنان اهواز را از خطر سقوط نجات داد. در 31 خرداد 1360 در حالی که 49 سال داشت، بر اثر اصابت ترکش خمپاره به دیدار معبودش شتافت و خون پاکش زمین دهلاویه را گلگون کرد.

[11]. یادگاران (شهید مصطفی چمران)، رهی رسولی فر، گروه روایت فتح، تهران، 1381، ج 1، ص 41.

[12]. قائم مقام فرماندهی سپاه و ایفای نقش فعال و مؤثر در شورای عالی دفاع که در هفتم مهر 1360، هنگامی که با دیگر هم‌رزمانش، با هواپیما  از جبهه‌های جنوب باز می‏گشت، بر اثر سانحة غمبار هوایی، به درجه رفیع شهادت رسید.

[13]. هاله‌ای از نور، محمدعلی قربانی، کنگره بزرگداشت سرداران شهید استان تهران، تهران، 1376ش، ص 48.

[14]. بیکرانه‏ها، عین الله کاوندی، كنگره بزرگداشت سرداران شهيد سپاه و 36 هزار شهيد استان تهران، تهران، 1376ش، ص 289.

[15]. یادگاران، رسولی فر، ص 22.

[16]. هاله‌ای از نور، ص 109.

[17]. یادگاران (شهید حسن باقری)، فرزانه مردی، گروه روایت فتح، تهران، 1389ش، ج 4، ص 19.

[18].شهید علم، حسین مروتی، دانشمند شهید دکتر مجید شهریاری در آینه خاطرات، نشر معارف، قم، 1393، ج 1، ص 64.

[19]. سیرت شهیدان، غلامعلی رجایی، نشر شاهد، تهران، 1378ش، ص 43.

[20]. مسافر کربلا، گروه مؤلفین، نشر پیام آزادی، تهران، 1388ش، ص 32.

[21]. یادگاران (صیاد شیرازی)، رضا رسولی، گروه روایت فتح، تهران، 1382ش، ج 11، ص 10.

[22]. فرماندهی تیپ 27 محمد رسول(صلی الله علیه و آله) را بر عهده گرفت و بعدها با ارتقای این یگان به لشکر، تا زمان شهادتش، در سمت فرماندهی آن انجام وظیفه کرد. در عملیات مسلم بن عقیل(علیهما السلام) و محرم در سمت فرمانده قرارگاه ظفر، سلحشورانه با دشمن متجاوز جنگید. در عملیات والفجر مقدماتی، مسئولیت سپاه یازدهم قدر را که شامل: لشکر 27 حضرت رسول(صلی الله علیه و آله)، لشکر 31 عاشورا، لشکر 5 نصر و تیپ 10 سیدالشهدا(علیه السلام) بود، بر عهده گرفت و در عملیات خیبر به شهادت رسید.

[23]. با راویان نور، گروه مؤلفان، مؤسسه روایت سیره شهدا، قم، 1386ش، ص 158.

[24]. سبز قامتان، خاطرات شهدای نیروی انتظامی استان قم، گروه پژوهشی، نشر سماء قلم، قم، 1385ش، ص 121.

[25]. یادگاران (شهید زین الدین)، احمد جبل عاملی، گروه روایت فتح، تهران، 1381ش، ج 10، ص 94.

[26]. هاله‏ ای از نور، ص 90.

منبع: ماهنامه اطلاع‌رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان، شماره 226.





تاریخ ارسال مطلب : پنج شنبه ٢٢ فروردين ١٣٩٨ / شماره خبر : ٤٠٦٤٦٨ / تعداد بازدید : 61/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج