جمعه ٠٣ آذر ١٣٩٦
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > فرهنگ و اندیشه > خانه و خانواده 
ماهنامه مبلغان


نقش کانون خانواده در سلامت جامعه اسلامی -3

ابعاد تأثیرگذاری خانواده در جامعه

در یک نگاه کلّی، هنگامی که کانون خانواده در جامعه شکل گرفت، لوازم و آثاری را به دنبال خود می‏آورد که از همان مسیر بر تمام معادلات جامعه اثر می‌گذارد. در واقع خانواده به مثابه یک سازمان توانمند اخلاقی، تمام بخشهای مهم جامعه را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد.

ابعاد تأثیرگذاری خانواده در جامعه

در یک نگاه کلّی، هنگامی که کانون خانواده در جامعه شکل گرفت، لوازم و آثاری را به دنبال خود می‏آورد که از همان مسیر بر تمام معادلات جامعه اثر می‌گذارد. در واقع خانواده به مثابه یک سازمان توانمند اخلاقی، تمام بخشهای مهم جامعه را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد که در اینجا به عنوان نمونه به مهم‏ترین موارد از این ابعاد اشاره می‌کنیم:

1. خانواده، ضامن سلامت اخلاقی جامعه

خانواده با قانون ازدواج و پیوند دادن دلها به یکدیگر، نابسامانیها و ناهنجاریهای اخلاقی فرد و جامعه را برطرف می‌‌کند، همان طور که پیامبر(صلی الله علیه و آله)می‏فرماید: «زَوِّجُوا أَيَامَاكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يُحْسِنُ لَهُمْ فِي أَخْلَاقِهِمْ وَ يُوَسِّعُ لَهُمْ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ يَزِيدُهُمْ فِي مُرُوَّاتِهِمْ؛[1] زنان بی‌شوهر را همسر دهید که خدای متعال اخلاقشان را نیکو می‌گرداند و روزی‌شان را وسعت می‌بخشد و بر مروّت آنها می‌افزاید.»

آن حضرت خطاب به جوانان می‏فرماید: «يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاهَ فَلْيَتَزَوَّجْ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَ أَحْصَنُ‏ لِلْفَرْج؛[2] ای جوانان! هر کس از شما که می‌‌تواند ازدواج کند، باید ازدواج کند؛ چراکه آن، چشم را پوشیده‌تر و دامن را بیش‏تر حفظ می‌کند.»

2. خانواده، عامل بقای نسل

خانواده با نظم بخشیدن به رفتارهای جنسی و تولید مثل (فرزندآوری)، بقای جوامع را تضمین نموده و به طور کلی نسل انسانها را تداوم می‌بخشد. به این دلیل، در آموزه‌های اسلامی برای تشویق و ترغیب به فرزندآوری و فرزندافزایی دستورات فراوانی وجود دارد. به عنوان نمونه، رسول ‏اکرم(صلی الله علیه و آله) بر تکثیر نسل تأکید نموده، آن را موجب افتخار می‌داند و می‌فرماید: «أَكْثِرُوا الْوَلَدَ أُكَاثِرْ بِكُمُ الْأُمَمَ غَداً؛[3] زیاد فرزند بیاورید تا فردا (روز قیامت) به واسطه کثرت شما به سایر امتها مباهات کنم.»

و نیز فرمود: «تَنَاكَحُوا تَكْثُرُوا فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَوْ بِالسِّقْطِ؛[4] ازدواج کنید و فرزند بیاورید. من با شما، حتّی به وسیله فرزندان سقط شده شما، در روز قیامت بر سایر امّتها مباهات می‌کنم.»

افزون بر این، امام صادق(علیه السلام)فرمود: «چون يوسف برادرش را ديد، به او گفت: اى برادرم! چگونه توانستى كه پس از من با زنان ازدواج كنى؟ برادر يوسف گفت: «إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي فَقَالَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ يَكُونَ لَكَ ذُرِّيَّةٌ تُثْقِلُ الْأَرْضَ بِالتَّسْبِيحِ فَافْعَلْ؛[5] پدرم به من دستور داد که اگر بتوانى نسلى داشته باشى كه زمين‏ را با تسبيح‏ خدا سنگين سازد، پس اين كار را انجام بده!»

3. خانواده، کانون عواطف و دلبستگی‌ها

خانواده با ایجاد عاطفه و دلبستگی والدین نسبت به فرزندان و مراقبت از آنها، به طور کامل به سلامت، رشد و پویایی نسل آینده می‌پردازد. در تحلیلی بنیادین، پیوند میان پدر و مادر با فرزند، از قوی‌ترین و قدیمی‌ترین دلبستگیهای بشری است. هنگامی که این پیوند تضعیف و فرسوده شود، پیامدهای ویرانگر آن در سراسر کشور دیده می‌شود؛ زیرا این پیوند اساسی، والاترین منبع به هم‌پیوستگی جامعه است... به این معنا که رشد و توسعه کامل انسان، مستلزم چیزی بسیار ژرف‌تر و پیچیده‌تر از آب و غذا است. این امر نیازمند عشقی پایدار و نگهدارنده است. به گفته ویلارد گیلین(Willard Gaylin) روانپزشک معروف: «برای ابداع ظرفیتی مُشابه در کودک، لازم است با عشق از او مراقبت کرد.»[6]

عشق و علاقه والدینی، نه تنها قویاً به توسعه‌یافتگی فرزند به تمام معنا کمک می‌کند؛ بلکه جامعه بزرگ‏تر را نیز تغذیه و بیمه می‌کند؛[7] زیرا فرزندان با دریافت محبت کافی و دلبستگی به والدین خود، شکفته می‌شوند و روز به روز برافراشته‌تر می‌گردند، و از این طریق، خوددوستی و محبت به دیگران در وجود آنها توسعه می‌یابد، و سرانجام همین کودکان رشدیافته هستند که 100 درصد آینده جامعه را تشکیل خواهند داد.

4. خانواده، کانال انتقال ارزشها و فرهنگها

 نهاد خانواده با انتقال ارزشها و فرهنگ سالم به نسل بعدی، آینده اعتقادی و اخلاقی آنها را بیمه می‌کند؛ چون خانواده، اولین وسیله انتقال میراث فرهنگی به فرزندان و نسل آینده است و رسمها، آداب، تشریفات، اخلاق، قانون و مقررات اجتماعی از راه تلقین و ارائه الگوهای صحیح به کودک آموخته می‏شود. از این جهت، جامعه‌شناسان می‌گویند: «خانواده‌ها انتقال‌دهندگان اصلی ارزشهای فرهنگی و عمده‌ترین الگوی رفتارهای پذیرفتنی و ناپذیرفتنی‌اند.»[8] آنان معتقدند: «نباید خانواده‌ها را در این کار تنها گذاشت؛ بلکه باید از آنها در جهت بسط و گسترش ارزشهای اصولی بشر، همچون: احترام، مدارا، برابری، لطف و کمک، مسئولیت در قبال دیگران، راستی و درستی، گذشت و همیاری، حمایت کرد.»[9]

5. خانواده، عامل رشد مردان و زنان

کانون خانواده با ارائه نقش پدر و مادری، به رشد و تعالی اخلاقی مردان و زنان جامعه مبادرت می‌ورزد؛ چون انسانها با پذیرفتن این نقش، چارچوب دیگری خواهند یافت.به این دلیل که ازدواج، داشتن فرزندان زیاد و تشکیل خانواده‌های بزرگ، برای رشد والدین و ساخته‌شدن شخصیت فرزندان، مفید است؛ زیرا به اعتقاد کارشناسان خانواده: «تنها ریشه عمومی رشد و پختگی انسان در پرورش فرزندان، قرار دارد؛ هرچه تعداد فرزندان بیش‏تر، کودکی‌کردن، کم‏تر! یعنی وقتی شما زندگی خود را صرف خوب‌شدن و رشد‌کردن دیگران کنید، آدم دیگری خواهید شد؛ ولی با داشتن بچه‌‌های کم، رشد شما کُند خواهد بود.»[10]

6. خانواده، مهد رویش لذّتهای حقیقی

خانواده در پیدایش دو سنخ لذّت حقیقی در زندگی نقشی اساسی دارد که این دو لذّت فقط در نظامی که خانواده جدّی گرفته شود، پدید می‌آید؛ یکی لذّت عاشقی و دیگری لذّت پدر و مادری![11]

7. خانواده، کانون مراقبت از کودکان، نوجوانان و سالمندان

کانون خانواده، مکانی امن برای حمایت، مراقبت و نگهداری از کودکان، نوجوانان، معلولان و سالمندان از خطرات و آسیبهای جسمانی، روحی و اقتصادی است؛ زیرا آنها به تنهایی قادر به مراقبت از خود و انجام وظایف خویش نیستند.

میان غیبت والدین در خانه و مشکلات رفتاری و عاطفی در کودکان و نوجوانان پیوند و ارتباط عمیقی وجود دارد. به عنوان نمونه، در مطالعه‌ای که بر روی 5000 دانش‌آموز کلاس هشتم در منطقه سان‌‌دیگو و لُس‌آنجلس آمریکا صورت گرفت، مشخص شد آن دسته از کودکانی که ساعات بیش‏تری را پس از مدرسه در تنهایی به سر می‌بردند، دو برابر بیش از کودکانی که پس از مدرسه تحت نظارت پدر یا مادر یا یک عضو بزرگسالِ خانواده قرار داشتند، در خطر آلودگی به مواد مخدر و مشروبات الکلی قرار داشتند.[12]

پژوهشی دیگر درباره نود هزار نوجوان؛ یعنی بزرگترین و جامع‌ترین پژوهشی که درباره رفتار نوجوانان صورت گرفته است، نشان داد که آنان چنانچه دارای پیوند نزدیک با والدین خود و تحت مراقبت آنها باشند، احتمال اینکه دست به خودکشی بزنند، دچار خشونت شوند و یا مواد مخدر مصرف کنند، خیلی کم‏تر می‌شود. این پژوهش مشخص کرد که نَفس حضور فیزیکی پدر و مادر پس از بازگشت فرزندان به خانه، سر میز شام و هنگام خواب، وقوع رفتارهای مخاطره‌آمیز میان نوجوانان را به طور چشمگیری کاهش می‌دهد.[13]

8. خانواده، بستر شکل‌گیری خویشاوندی

نهاد خانواده با به وجود‌آوردن شبکه خویشاوندی و ایجاد روابط صمیمی با آنها سلامت روحی، شادکامی و حمایت اجتماعی را برای والدین، فرزندان و افراد فامیل به ارمغان می‌آورد که این مهم به سهم خود شیرین‌ترین خاطرات و ماندگارترین تأثیرات را در زندگی فردی و اجتماعی افراد بر جای می‌گذارد.[14]

9. حقوق خانواده، عامل تعدیل انتظارات و حل اختلافات

 خانواده با به میدان آوردن «قوانین حقوقی و اخلاقی خانوادگی» که نشان‌دهنده جایگاه و موقعیت روابط خانوادگی بین افراد است و بر حقوق و وظایف آنها در این نوع روابط تأکید می‌کند، اخلاق و رفتار اعضای خود را اصلاح نموده و انتظارات را تعدیل و اختلافات را حلّ و فصل می‌نماید.

قوانینی از قبیل: حُرمت ازدواج با محارم (ماده 1045 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران) و با غیر مسلمان (ماده 1059 قانون مدنی)، لزوم ثبت ازدواج در دفاتر رسمی (ماده 645 قانون مجازات اسلامی)، وجوب نفقه و انفاق (ماده 1107 و 1108 قانون مدنی)، لزوم حُسن معاشرت (ماده 1103 قانون مدنی)، مسئولیت والدین در حضانت و تربیت فرزندان (مواد 1168 - 1175 قانون مدنی)، ریاست مرد در خانواده (ماده 1103 قانون مدنی)، منع اشتغال زن در موارد خاص (ماده 1117 قانون مدنی)، ولایت پدر و جدّ پدری بر فرزندان (ماده 1181 و 1183 قانون مدنی) و ده‌ها ماده و حکم حقوقی دیگر، بهترین وسیله حراست از کیان خانواده و مراقبت و پاسبانی از اخلاق و حقوق اعضای خانواده است.[15]

10. خانواده و جامعه‌پذیریِ اعضای خانواده

خانواده با نقش‌آفرینی در فرایند جامعه‌پذیریِ اعضای خانواده (از کودکی تا میانسالی) آنها را قادر می‏سازد تا در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌‌کنند، با تعامل درست با دیگران، افرادی کارآمد و تأثیرگذار شوند؛ زیرا از منظر جامعه‌شناسان: «در خانواده است که ما برای اولین بار، تفاوتها، تقسیم‌بندیها و سلسله مراتب را تجربه می‌کنیم؛ چون خانواده، با محوریت جنسیت و سنّ شکل می‌گیرد.»[16]

11. خانواده، و فضای عمومی و خصوصی

 کانون خانواده، زندگی افراد را به فضای عمومی و خصوصی تقسیم می‌کند. عمومی به فضای کار و فعالیت اجتماعی و خصوصی به دنیای خانه و عرصه خانوادگی اشاره دارد که از این مسیر برای زندگی افراد جامعه حریم و حُرمت پدید می‌آورد.

12. نهاد خانواده، ریشه تغییرات اجتماعی

نهاد خانواده، ریشه تغییرات اجتماعی است؛ زیرا خانواده در کنار دین و دولت، از گذشته تاکنون سازنده جامعه ایرانی از طریق تولیدمثل، حفاظت، حضانت و تربیت فرزندان بوده است. بر این اساس، ساختن جامعه امروز بر مبنای الگوی اسلامی –ایرانی، فقط از دریچه تشکیل خانواده و تحکیم آن میسّر است؛ زیرا به اعتقاد جامعه‌شناسان خانواده: «هر نوع تغییری در جامعه ایرانی، ریشه در خانواده دارد. اصلی‌ترین تغییرات در نظام اجتماعی ایرانی، یا به واسطه خانواده، محقق شده یا اینکه جهت‌‌گیری آن معطوف به خانواده بوده است. با نگاهی به تاریخ ایران به این مفهوم، بهتر پی می‌بریم.»[17]

افرادی چون: خواجه نصیر الدین طوسی، علامه طباطبایی، شهید مطهری و بسیاری از عالمان دینی#چنین عقیده دارند که خانواده ایرانی، سازنده جامعه ایرانی و ریشه تغییرات اجتماعی[18] و از جمله نهادهای قدیمی است که در تولید عاطفه، حمایت مالی و ساماندهی زیست انسانی و اجتماعی، مرکزیت دارد.

13. خانواده، عاملِ پیشگیری و درمان

خانواده از سوی جامعه‌شناسان و روان‌شناسان به عنوان یک واقعیت و عاملِ پیشگیری و درمان برای بیماریهای اخلاقی و اجتماعی به شمار می‌آید. از نگاه آنان خانواده کانون «التیام و پاتولوژی» اعضای خود است.[19]

با تکیه بر همین مفهوم، درمانگران و محققان خانواده همواره کوشیده‌اند در رفع مشکلات خانواده و اجتماع، نقاط قوّت آن را رُکن درمان بودن بدانند. بنابراین، در دوران معاصر و در روان‌شناسی ‌مثبت‌گرا شاهد پیدایش اندیشه و نظریه «خانواده درمانی مُثبت‌نگر» هستیم که به تقویت کانون خانواده و افزایش رشد و تکامل اعضای آن می‌اندیشد. این اندیشه فنونی را آموزش می‌دهد تا تک‌تک اعضای خانواده مسئولیت خود را در قبال موفقیت دیگر اعضا تشخیص داده و برای آن اقدام نماید.[20]

پیشگیری و درمان در خانواده، بر مبنای دقیق جامعه‌شناختی و روانشناختی استوار است. آنان معتقدند: «خانواده در زمینه‌های مختلفی می‌تواند بر افکار عمومی جامعه و باورهای آن تأثیر بگذارد و از طریق آن سیاستها و خط‌مشیهای موجود در جامعه را دگرگون کند، لذا خانواده می‌تواند الگوی مناسبی را خلق کند و آن را در جامعه ترویج نماید.»[21]

14. خانواده و تقسیم وظایف

کانون خانواده در دین اسلام با توزیع ساختار قدرت و ایجاد سلسله مراتب و همچنین تقسیم وظایف، نقش سرپرستی کلان و مدیریت اقتصادی را (غالباً) به پدر[22] و جایگاه مدیریت عاطفی را به مادر می‏سپارد تا به این وسیله از انحراف، بی‌نظمی، تزلزل و فروپاشی بنیان زندگی خانوادگی جلوگیری کند؛[23]

زیرا خانواده، کانونی است که در آن چگونگی توزیع و نحوه اعمال قدرت در شکل‏گیری و رشد شخصیت فردی و اجتماعی فرزندان و نیز در احساس رضایت از زندگی و خوشبختیِ آنان اثر می‏گذارد. بر این اساس، برخی پژوهشها[24] نشان می‏دهد که در 40 درصد از خانواده‏های تحت مشاوره - که خانواده‏های «مرزی» نامیده می‏شوند - مبارزه قدرت وجود دارد. به این دلیل، ساختار قدرت و مدیریت کارآمد در خانواده و آموزش صحیحِ آن در استحکام و بالندگی خانواده نقشی اساسی خواهد داشت.

____________________________________________________
پی نوشت ها:

[1]. بحار ‌الأنوار، ج‏100، ص 222، ح 38.

[2]. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، میرزا حسین نوری، مؤسسة آل‌البيت(علیهم السلام)، چاپ اول، 1408ق، ج14، ص153، ح16350.

[3]. وسائل ‌الشيعة، شيخ حُرّ عاملى، مؤسسة آل‌البيت(علیهم السلام)، چاپ اول، 1409ق، ج 21، ص357، ح 27287.

[4]. بحار ‌الأنوار، ج‏100، ص220، ح 24.

[5]. وسائل ‌الشيعة، ج 21، ص 356، ح 27282.

[6]. جنگ علیه والدین، سیلویا آن هیولت و کورنل وست، ترجمه و تلخیص: معصومه احمدی، دفتر نشر معارف اسلامی، قم، چاپ دوم، 1389ش، صص 49 - 50.

[7]. همان، ص 51.

[8]. درآمدی به مطالعات خانواده، جان برناردز (1952م)، ترجمه: حسین قاضیان، نشر نی، تهران، چاپ اول، 1384ش، ص 302.

[9]. همان.

[10]. تأملی درباره خانواده تک فرزندی، بیل مک کیبن، ماهنامه سیاحت غرب، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ش 6، آذر 1382ش.

[11]. جنسیت و دوستی؛ مواجهه اسلامی با مسئله رابطه دختر و پسر، دکتر حسین سوزنچی، دفتر نشر معارف، قم، چاپ دوم، 1392ش، ص 50.

[12]. جنگ علیه والدین، ص 61.

[13]. همان، ص 62.

[14]. برای آشنایی با آثار روابط خویشاوندی ر.ک: مقاله اخلاق خویشاوندی در آموزه‌های اسلامی، نگارنده، ماهنامه مبلغان، ش 196.

[15]برای مطالعه بیش‏تر ر.ک: حقوق خانواده، سیدحسین صفایی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، چاپ ششم، 1377ش؛ دانش خانواده و جمعیت، جمعی از نویسندگان، دفتر نشر معارف اسلامی، قم، چاپ بیستم، زمستان 1393ش، فصل دوم؛ اخلاق در خانواده، زهرا آیت‌اللهی و همکاران، دفتر نشر معارف اسلامی، چاپ سوم، زمستان 1391ش، فصل ششم.

[16]. درآمدی به مطالعات خانواده، ص 18.

[17]. جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، دکتر تقی آزاد ارمکی، انتشارات سمت، تهران، چاپ چهارم، تابستان 1392ش، ص2 (مقدمه).

[18]. همان، ص 40.

[19]. ر.ک: خانواده‌درمانی مثبت‌نگر، کولی وایت کانلی و جین کلوز کانلی، مترجم: فرشاد بهاری، نشر علم، تهران، چاپ اول، 1390ش.

.[20]همان.

[21]. مفاهیم کلیدی در مطالعات خانواده، جین ریبنز مک کارتی و روزالیند ادواردز، ترجمه: محمدمهدی لبیبی، نشر علم، تهران، چاپ اول،1390ش، ص 287.

[22]. نساء/ 34: (حفظه الله)الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ<؛ «مردان سرپرست زنانند، به سبب آنكه خداوند برخى را بر برخى ديگر (مردان را بر زنان در نيروى فكرى و روانى و جسمى) برترى بخشيده (و از اين‏رو، ولايت امر جامعه را در رتبه نبوت و امامت و ولايت انتصابى از جانب معصوم، از آن مردان قرار داده است) و نيز مردان سرپرست همسران خويش‏اند، به خاطر آنكه از اموالشان (براى زنان) خرج مى‏كنند.»

[23]. برای اطلاع از مباحث فوق ر.ک: مقاله اینجانب با عنوان: مدیریت پدر در خانواده از منظر اسلام، ماهنامه مبلغان، ش189.

[24]. بررسی رابطه بین ساختار قدرت در خانواده با تعارضات زناشویی؛ پایان‏نامه کارشناسی ارشد، فاطمه سعیدیان، دانشگاه تربیت معلم، تهران، 1382ش.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان، شماره 203.





تاریخ ارسال مطلب : چهارشنبه ٧ تير ١٣٩٦ / شماره خبر : ٣٩٢٤٣٧ / تعداد بازدید : 488/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج