دوشنبه ٠٢ اسفند ١٣٩٥
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلي > تحقیقات،مقالات > معارف اسلامی > مباحث قرآنی 


سیدجواد حسینی

خواص و عوام در قرآن و روایات

واژۀ «خواص» و «عوام» به معنایی که مدّ نظر است و به همین صورت در قرآن نیامده؛ بلکه آنچه در قرآن آمده، واژه‌هایی است که این معنا را در بر دارد؛ مانند «اکثرهم» نسبت به عوام و «علما»، «أُولِي الْأَلْبَاب» و ... نسبت به خواص. و برای هر دو گروه مصداقهای فراوانی ذکر شده است که به آن مي‌پردازیم. در روایات، در مواردی که این واژه به کار رفته، مراد آن معنایی نیست که مدّ نظر ماست...

اشاره

واژۀ «خواص» و «عوام» به معنایی که مدّ نظر است و به همین صورت در قرآن نیامده؛ بلکه آنچه در قرآن آمده، واژه‌هایی است که این معنا را در بر دارد؛ مانند «اکثرهم» نسبت به عوام و «علما»، «أُولِي الْأَلْبَاب» و ... نسبت به خواص. و برای هر دو گروه مصداقهای فراوانی ذکر شده است که به آن مي‌پردازیم. در روایات، در مواردی که این واژه به کار رفته، مراد آن معنایی نیست که مدّ نظر ماست؛ (1) ولی الفاظی چون «عصابه» و ... معنای خواص را دربر دارد و الفاظی چون «هَمَجٌ رَعَاعٌ» و... در معنای عوام را مي‌رساند.

تعریف خواص و عوام
با سابقه‌ترین تعریفی که دربارۀ خواص آمده و در ضمن آن عوام نیز تعریف شده، کلامي‌است که از زبان امام حسین علیه السلام نقل شده، آنجا که می‌فرماید: «ثُمَّ أَنْتُمْ أَيُّهَا الْعِصَابَةُ! عِصَابَةٌ بِالْعِلْمِ مَشْهُورَةٌ وَ بِالْخَيْرِ مَذْكُورَةٌ وَ بِالنَّصِيحَةِ مَعْرُوفَةٌ وَ بِاللَّهِ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ مَهَابَةٌ يَهَابُكُمُ الشَّرِيفُ وَ يُكْرِمُكُمُ الضَّعِيفُ وَ يُؤْثِرُكُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَكُمْ عَلَيْهِ وَ لَا يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ تَشْفَعُونَ فِي الْحَوَائِجِ إِذَا امْتَنَعَتْ مِنْ طُلَّابِهَا وَ تَمْشُونَ فِي الطَّرِيقِ بِهَيْبَةِ الْمُلُوكِ وَ كَرَامَةِ الْأَكَابِرِ...؛ (2) شما ای بزرگان که در علم و دانش پرآوازه، و در خیر و نیکی زبانزد هستید، و در نصیحت و پند دادن شهرت دارید، و به‏خاطر خدا در دل مردم عظمت و شکوه یافته‌اید، که انسان شریف برای شما هیبت قائل است، و ناتوان شما را گرامي ‌و محترم مي‌شمارد، و کسانی شما را مقدّم بر خود مي‌دارند، که شما هیچ برتری بر آنها ندارید، و هیچ مالی و طلبی از آنها ندارید. آن‏گاه که خواسته‌هایشان برآورده نمي‌شود، از شما شفاعت مي‌جویند و شما با شکوه شاهان و عظمت بزرگان در میان آنان راه مي‌روید.»

از جملات فوق استفاده مي‌شود که برجستگان، بزرگان و صاحبان موقعیتهای اجتماعی «عصابه» و «خواص» شمرده مي‌شوند؛ مانند علما و دانش آموختگان، مسئولان و فرماندهان، تاجرانی که دست خیر دارند و دارای موقعیت اجتماعی مي‌باشند، و خلاصه هر کسی که به نوعی جزء برجستگان و دانه‏درشتان جامعه به حساب مي‌آید، از خواصّ شمرده مي‌شوند، و آنهایی که به دنبال این خواص هستند و از پیروان آنها به حساب مي‌آیند، عوام محسوب مي‌گردند.
امام علی علیه السلام به نوعی به این تعریف نظر دارد؛ آنجا که مي‌فرماید: «النَّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ؛ (3) مردم سه گروهند: [اول] دانشمند الهی، [دوم] دانش طلبانی که در راه نجات، دنبال تحصیل علمند و [سوم] مردمان بی سر و پا که دنبال هر صدایی مي‌دوند و با هر بادی حرکت مي‌کنند؛ همانها که با نور علم روشن نشده و به ستون محکمي‌پناه نبرده‏اند.»

در حقیقت دو گروه اول از خواصند و گروه سوم از عوام.
برخی نویسندگان در تعریف این دو واژه، چنین گفته‏اند: «خواص کسانی هستند که موضعگیریهایشان بر اساس بصیرت و آگاهی است. خود تصمیم گیرنده‏اند، نه آن که دیگران آنها را به تصمیم برسانند. و عوام کسانی هستند که قدرت تجزیه و تحلیل مسائل را ندارند و حرکتشان بر اساس بصیرت نیست. اینان پیرو موج، و مرعوب جوّند. برای آنها در هر موضعی این مسئله است که «تا ببینیم جوّ و موج عمومي ‌در کدام سو قرار دارد.» (4)
این تعریف الهام گرفته از سخنان مقام معظم رهبری است، و خود معظم له در بخشی از کلامشان به همان معنایی که در کلام امام حسین علیه السلام آمده است اشاره دارد: «... آن وقت عوام هم که دنباله رو خواصند، وقتی خواص به سمتی رفتند، عوامِ مردم هم به دنبال آنها حرکت مي‌کنند. بزرگ‌ترین گناه انسانهای ممتاز و برجسته، اگر انحرافی از آنها سر بزند، این است که انحراف آنها موجب انحراف بسیاری از مردم مي‌شود.» (5)

در جملات فوق، ممتازان و برجستگان «خواص» نامیده شده‏اند.
و در جای دیگر اهل بصیرت را - هر چند دارای دانش اصطلاحی نباشند - خواص نامیده است: «در بین اینهایی که ما مي‌گوییم «خواص» آدمهای باسوادی هست، آدمهای بی‌سواد هم هست ... گاهی کسی بی‌سواد است و جزء خواص است. مي‌فهمد که چه کار کند، از روی تصمیم‌گیری و تشخیص عمل مي‌کند، و لو درس نخوانده و مدرسه نرفته است... درست است که مدرک ندارد لباس روحانی ندارد؛ اما مي‌فهمد که قضیه چیست ... خواص که مي‌گوییم، معنای آن یک لباس خاص نیست، ممکن است مرد باشد، ممکن است زن باشد، ممکن است تحصیلکرده باشد، ممکن است تحصیل نکرده باشد، ممکن است ثروتمند باشد، ممکن است فقیر باشد.» (6)
از آنچه گذشت به خوبی استفاده مي‌شود که عالمان و دانشوران الهی، خردمندان و صاحبان بصیرت، قلم به دستان، سابقه داران (همچون مجاهدان و مهاجران) و خلاصه برجستگان و بزرگان و آن کسانی که به نحوی از جایگاه اجتماعی برخوردارند، جزء خواص بشمار مي‌روند. اکنون باید دید قرآن دربارۀ این افراد چه می‏فرماید و چه انتظاراتی دارد:

الف. عالمان و مبلّغان
اولین گروه از خواص که قرآن نیز آنها را بزرگ جلوه داده است و بر جایگاه اجتماعی آنها افزوده و به همان مقدار انتظارات و مسئولیت بر دوش آنها قرار داده، عالمان و مبلغان است. دربارۀ جایگاه اجتماعی آنها مي‌فرماید:
1. اعطای درجه:«يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»؛ (7) «خداوند کسانی را که از شما ایمان آورده‌اند و کسانی را که علم به آنان داده شده درجات عظیمي‌مي‌بخشد، و خداوند به آنچه انجام مي‌دهید آگاه است.»
آیۀ فوق از جایگاه بلند الهی و اجتماعی علما و دانشوران خبر مي‌دهد.
2. خدا ترسی علما:«إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»؛ (8) «از میان بندگان خدا تنها دانشمندان از او مي‌ترسند.»
بخاطر همین ترس و مکانت بلند الهی و جایگاه رفیع اجتماعی است که قرآن از همه اقرار مي‌گیرد که: «هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»؛ (9)
«آیا آنهایی که مي‌دانند با آنهایی که نمي‌دانند مساوی هستند؟»
قطعاً هر انسانی که کوچک‌ترین توجهی به این مسئله داشته باشد، پاسخش این است که «مساوی نیستند».

انتظارات قرآن از علما (مهم‌ترین گروه خواص)
- رساندن احکام الهی بدون ترس و واهمه:«الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ كَفى‏ بِاللَّهِ حَسِيباً»؛ (10) «کسانی که تبلیغ رسالتهای الهی مي‌کنند و (تنها) از او مي‌ترسند و از هیچ کس جز خدا بیم ندارند، و همین بس که خدا حسابگر است.»
- انذار مردم (یا هجرت دوباره): «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»؛ (11) «چرا از هر گروهی از آنان، طایفه‌ای کوچ نمي‌کند، تا در دین آگاهی یابند و به هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آنها را بیم دهند، شاید [از مخالفت فرمان پروردگار] خودداری کنند!» این همان است که امروز به صورت محدود در طرح هجرت روحانیان مطرح است؛ ولی مي‌طلبد که علما گسترده‌تر و به صورت فرا منطقه‌ای و کشوری دست به هجرت بزنند.
- امر به معروف و نهی از منکر: از دیگر انتظارات قرآن از این گروه از خواص، اقامۀ فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر است که هیچ‏گاه این وظیفۀ مهم و ارزشمند را فراموش نکنند؛ قرآن در این باره مي‌فرماید:
«وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ (12) «باید از میان شما جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارند.»
هر چند ظاهر آیه خطاب به عموم است؛ ولی آن کسانی که در رأس دعوت کنندگان به خیر قرار داشته، و به شرایط معروف و منکر آگاهی دارند، علما و مبلغان راستین مي‌باشند.
انتقاد قرآن به عالمان یهود و نصارا این است که چرا امر به معروف و نهی از منکر نکردند: «لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ»؛ (13) «چرا دانشمندان نصارا و عالمان یهود آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام نهی نمي‌کنند؛ چه زشت عملی است که انجام مي‌دهند.»
این آیات مي‌رساند که علما به عنوان ممتازترین قشر خواص، نباید ساکت و بی‏تفاوت باشند؛ و گرنه مورد بغض الهی قرار مي‌گیرند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِي أُمَّتِي فَلْيُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ؛ (14) وقتی بدعتها در امت من آشکار شد، باید عالم علمش را اظهار کند؛ که اگر چنین نکند لعنت خدا بر او باد.»

- مرزبانی از مرز عقاید و اندیشه: اگر از طریق امر به معروف و نهی از منکر جلوی فساد گرفته نشود، آرام آرام، مرز عقیده و اندیشه‌های اساسی مورد هجوم و انکار قرار مي‌گیرد، همان چیزی که هر از چند گاهی شاهد آن هستیم؛ چرا که اعمال نادرست، اندیشه ناسالم را در پی خواهد داشت. قرآن کریم مي‌فرماید: «سرانجام کسانی که مرتکب بدی مي‌شوند آن است که آیات الهی را تکذیب مي‌کنند.» (15) علاوه بر اعمال ناشایست، ایجاد شبهه، و به وجود آوردن شک و تردید در بین جامعه مخصوصاً جوانان، مرزهای اعتقادی را زیر سؤال مي‌برد، و بنیان اعتقادات جامعه را سست مي‌کند؛ به این جهت علما و مبلغان علاوه بر فساد زدایی از طریق امر به معروف و نهی از منکر، به شبهه زدایی نیز اهمیت دهند، بلکه بیش‌تر از گناه زدایی به روشنگری و رفع شبهات بپردازند، و این مي‌طلبد که علما و مبلغان ما علاوه بر کسب علوم مرسوم حوزوی به علوم زمان و شبهاتی که القاء مي‌شود، آشنا شوند و پاسخ آن را به خوبی بدانند؛ چرا که قرآن کریم جامعه را در چنین هجومهایی به علما ارجاع داده است و آنان را پناهگاه و سنگربانان عقیدۀ مردم مي‌داند، و اعلام مي‌کند: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون»؛ (16) «اگر نمي‌دانید، از آگاهان بپرسید!»


هر چند صدر آیه مربوط به یکی از مسائل اعتقادی است، که مسئله رسالت خاتم انبیاء مي‌باشد؛ ولی شأن نزول مقید و مخصص آیه نمي‌شود؛ لذا عمومیت دارد و هر سؤال فکریی که جامعه بدان نیاز دارد، باید علما به عنوان وارثان اهل ذکر، جوابگوی آن باشند. همان کاری را که استاد مطهریها انجام دادند؛ چنان که خود مي‌گوید: «این بنده از حدود بیست سال پیش که قلم بدست گرفته، مقاله یا کتاب نوشته‌ام، تنها چیزی که در همۀ نوشته‌هایم آن را هدف قرار داده‌ام، حل مشکلات و پاسخگویی به سؤالاتی است که در زمینۀ مسائل اسلامي ‌در عصر ما مطرح است. نوشته‌های این بنده برخی فلسفی، برخی اجتماعی، برخی اخلافی، برخی فقهی و برخی تاریخی است، با اینکه موضوعات این نوشته‌ها کاملاً با یکدیگر مغایر است، هدف کلی از همه اینها یک چیز بوده و بس.» (17)

- عامل بودن به گفته‌ها:
مهم‌ترین عاملی که علما را همیشه جزء خواص با مسئولیت نگه مي‌دارد، و جامعه نیز به خوبی به دنبال آنان حرکت خواهد نمود این امر است که خود زودتر از دیگران به آنچه مي‌گویند عمل کنند. در طول تاریخ آن دانشوران و علمایی موفق بوده‌اند که علاوه بر اهل علم و دانش بودن، اهل عمل نیز بوده‌اند. قرآن کریم در این باره مي‌فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون»؛ (18) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چرا سخنی مي‌گویید که عمل نمي‌کنید؟! نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که عمل نمي‌کنید.»
این آیه نیز ظاهری عام و فراگیر دارد؛ ولی مسلماً آن گروهی که بیش از همه به دیگران نصیحت و پند مي‌دهند، علما و واعظان و مبلغان هستند؛ لذا باید خود عامل آنچه مي‌گویند باشند.
نفس خود نکرده تادیب ای فلان
چون کنی تعلیم نفس دیگران
نفس خود اول برو در بند کن
وانگهی آهنگ وعظ و پند کن


- اقامه عدالت و احقاق حق زیردستان:
از مهم‌ترین وظایف این قشر از خواص، اقامۀ عدالت و احقاق حق ضعفا و زیر دستان است؛ چرا که علما وارثان پیامبرانند. از مهم‌ترین مسئولیتهای خاتم پیامبران اقامۀ عدالت و احقاق حق مردم بود، و علما وارث انبیا مي‌باشند.
امام حسین علیه السلام در ادامه سخنان خود دربارۀ انتظار از خواص مي‌فرماید: «آیا این همه احترام و کرنش برای این نیست که مردم امید دارند تا شما به احیای حقوق خداوند قیام کنید؟ لیکن شما در بیش‌تر موارد از ادای حق الهی کوتاهی کردید، و حقوق ائمه علیهم السلام را سبک شمردید، حق ضعیفان و بینوایان را پایمال نمودید. شما آنچه حق خود تصور مي‌کردید به ناروا گرفتید؛ ولی در راه خدا نه مالی بخشش کردید، و نه جانتان را به مخاطره انداختید و نه از اقوام و خویشانتان برای رضای خدا بریدید.
شما مي‌بینید که پیمانهای الهی در هم شکسته مي‌شود؛ ولی هیچ دم نمي‌زنید، و به هراس نمي‌افتید و... افراد کور، لال و فلج در شهرها، بی‌سرپرست مانده‌اند و شما رحمي‌ بر آنان نمي‌کنید و عملی را که درخور شأن خودتان باشد در مورد آنها انجام نمي‌دهید و نه قصد انجام آنرا دارید؛ بلکه فقط با چاپلوسی و تملق پیش ستمگران، رفاه و آسایش خویش را مي‌جویید، خدا دستور فرموده است که از این اعمال پلید جلوگیری شود؛ ولی شما از آن غافلید. شما مصیبت‌بارترین مردم هستید؛ زیرا از مسئولیتها، عالمانه و آگاهانه دست کشیدید و علت همۀ گرفتاریها آن است که زمام امور و اجرای احکام باید بدست علمای الهی باشد که در رعایت حلال و حرام خدا امین هستند؛ ولی این مقام و منزلت از شما سلب شده است؛ چرا که از محور حق پراکنده شدید، و با وجود دلایل روشن در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله اختلاف کردید؛ اگر بر رنجها و آزارها شکیبایی داشتید، و سختیهای راه خدا را تحمل مي‌کردید، اجرای امور دین خدا بدست شما مي‌افتاد؛ و لکن شما ستمگران را در مقام و منزلت خود جایگزین ساختید و امور دین خدا را بدست آنان سپردید، و آنان به اشتباه عمل مي‌کنند و در راه شهوات خود گام برمي‌دارند، و بر شما مسلط شدند.» (19)

ب. اهل بصیرت یا صاحبان خرد
یکی دیگر از مهم‌ترین گروه خواص، کسانی هستند که اهل بصیرت و خرد مي‌باشند. آن قدر این مسئله مهم است که در برخی تعریفها آمده است: «کسانی که وقتی عملی انجام مي‌دهند یا موضع‏گیری مي‌کنند و یا راهی را انتخاب مي‌کنند، از روی فکر و تحلیل است، مي‌فهمند و تصمیم مي‌گیرند و عمل مي‌کنند.» (20)
صاحبان بصیرت کسانی‌اند که اوضاع زمان، آنها را گمراه نکند، عوام فریبیها، حقه بازیها، دروغ پردازیها، دوروییها را از صداقت و راستی تشخیص بدهند و راه حق را در پیش گیرند.
قرآن کریم صاحبان بصیرت را تأیید نموده و آنها را کسانی مي‌داند که حوادث را خوب مي‌توانند بفهمند و تحلیل کنند و از آن عبرت گیرند. مي‌فرماید: «در دو گروهی که [در میدان جنگ بدر] با هم رو به رو شدند، نشانه [و درس عبرتی] است برای شما. یک گروه در راه خدا نبرد مي‌کرد و جمع دیگری که کافر بودند [در راه شیطان و ظلمت] در حالی که آنها (گروه مؤمنان) را با چشم خود دو برابر مي‌دیدند. و خداوند هر کس را بخواهد با یاری خود تأیید مي‌کند، در این عبرتی است برای صاحبان بصیرت.» (21) و در آیه‌ای دیگر مي‌فرماید: «سرگذشت یهودیان در شکستی که خوردند درس عبرتی است برای اهل بصیرت» (22)
و در بیش از 16 آیه این گروه را به عنوان «أُولِي الْأَلْبَابِ؛ (23) صاحبان خرد» یاد کرده است و امتیازات آنان را که درک مسائل حیاتی جامعه (24) و فهمیدن ژرفای تاریخ (25) و قرآن، و شناخت آیات الهی و پند پذیری است، بر شمرده.
در روایات نیز از این گروه بسیار یاد شده است. حضرت علی علیه السلام مي‌فرماید: «دوستان خدا کسانی هستند که به باطن دنیا مي‌نگرند، زمانی که مردم به ظاهر آن نگاه مي‌کنند، و به آیندۀ آن مشغولند، آنگاه که مردم به امروز آن سرگرمند.» (26)
صاحبان بصیرت در صدر اسلام در گسترش مکتب قرآن و تعالیم دینی، نقشی مهم و کلیدی ایفا کردند. استاد مطهری رحمه الله در این رابطه مي‌گوید: «در دورۀ مکه، مسلمانان تعلیمات دیدند و با روح اسلام آشنا شدند. فرهنگ اسلامي ‌در اعماق روحشان نفوذ یافت و نتیجه این شد که پس از ورود در مدینه هر کدام مبلغ واقعی اسلام بودند، و رسول اکرم صلی الله علیه و آله که آنها را به اطراف و اکناف مي‌فرستاد، خوب از عهده برمي‌آمدند و هنگامي‌که به جهاد مي‌رفتند، مي‌دانستند برای چه هدف و ایده‏ای مي‌جنگند و به تعبیر امیرمؤمنان علی علیه السلام «...حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهِم...؛ (27) آنان بصیرتها [و اندیشه‌های روشن و حساب شدۀ] خود را بر شمشیرهای خود حمل کردند؛ چنین شمشیرهای آب دیده و انسانهای تعلیمات یافته بودند که توانستند رسالت خود را در زمینۀ اهداف اسلام انجام دهند.» (28)
در همۀ جبهه‌ها، بصیرت حرف اول را مي‌زند، و امروز هم کسانی مي‌توانند به خوبی از عهده مسئولیتها برآیند و اسلام را به دیگر کشورها عرضه کنند که از بصیرت ژرف و عمیقی برخوردار باشند.
حضرت علی علیه السلام فرمود: «وَ لَا يَحْمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلَّا أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاقِعِ الْحَق؛ (29) این پرچم را جز اهل بصیرت و مقاومت و آگاهان به موضع‌گیریهای حق، نمي‌توانند به دوش کشند.»

ج. اهل قلم
از دیگر گروههای برجسته در جامعه که از خواص شمرده مي‌شوند، نویسندگان و اهل قلم هستند. راستی، هدایت و ضلالت جامعه، به نویسندگان و قلم به دستان یک جامعه بستگی زیادی دارد. «قرآن کریم این گروه را تکریم نموده و به قلم آنها قسم یاد مي‌کند، آنجا که فرمود: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ»؛ (30) «ن. سوگند به قلم و آنچه را با قلم مي‌نویسند.»
راستی قلم سرچشمۀ پیدایش تمدن انسانی و پیشرفت و تکامل علوم و بیداری اندیشه‌ها و افکار، و شکل گرفتن مذهبها، و سرچشمۀ هدایت و آگاهی بشر است، تا آنجا که تاریخ بشر از زمانی شروع مي‌شود که خط اختراع شد، این سوگند در محیط مکه آن زمان یاد شده است که هنوز نقش قلم را به خوبی نمي‌دانستند.» (31)
و در نخستین آیه ای که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد، به مقام والای قلم و نویسندگان اشاره دارد؛ آنجا که مي‌فرماید: «اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ»؛ (32) «بخوان به نام پروردگار بزرگت، هم او که انسان را به وسیلۀ «قلم» تعلیم داد، و آنچه را که انسان نمي‌دانست به او آموخت.»

این همه نشان از عظمت قلم و اهل آن در پیشگاه الهی دارد، و در عصر کنونی نیز هیچ کسی منکر نقش عظیم و برجستۀ اهل قلم و نویسندگان آن نیست؛ اما آنچه که مهم است، انتظاراتی است که قرآن از نویسندگان و ارباب قلم دارد که به نمونه‌هایی اشاره مي‌شود:
اهل قلم به عنوان مهم‌ترین قشر خواص وظیفه دارند آنچه حق است بنویسند، و از آن حمایت کنند، واقعیتها را تحریف نکنند و با نیش قلم، به جان آبروی دیگران نیش زهرآلوده نزنند. قرآن کریم مي‌فرماید: «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ»؛ (33) «پس وای بر آنها که نوشته‌ای با دست خود مي‌نویسند؛ سپس مي‌گویند: این از طرف خداست، تا آن را به بهای کمي ‌بفروشند، پس وای بر آنها از آنچه با دست خود نوشتند، و وای بر آنان از آنچه از این راه به دست مي‌آورند.» وقتی که در یک آیه سه مرتبه تهدید به عذاب، با لفظ «ویل» شده نشانگر این است قلم مسموم و زهرآگین که واقعیات را تحریف مي‌کند تا چه اندازه خطرناک و فاجعه آفرین است.

و در جهان امروز مطبوعات و کتاب، به معلمي‌حاضر در همۀ خانه‌ها، کارخانه‌ها و ادارات تبدیل شده‌اند و استکبار جهانی همراه با صهیونیزم بین‌الملل، نقشه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود را از این طریق به افکار جوامع بشری تزریق مي‌کنند. و به قول «روژیه گارودی» محقق و نویسندۀ فرانسوی: «مسئول بیهوشی جوامع امروزی همین مطبوعات [و قلم به دستها] هستند تا جراحان جهانی هر بلایی را بر سر بشر امروزی مي‌خواهند بیاورند.» (34) طبق آمار سال (1969.م) یونسکو، روزانه 365 میلیون روزنامه منتشر مي‌شود تقریباً برای هر هزار نفر، 365 روزنامه چاپ مي‌شود (35) و این غیر از مجلات و کتابهایی است که ماهانه و یا سالانه چاپ مي‌شود.
این حجم از مطبوعات در تحریف واقعیات نیز سهم بسزایی دارد؛ مخصوصاً که دست صهیونیزم جهانی در میان است. قرآن کریم خبر تحریف گری قوم یهود را در 5 آیه از قرآن بیان نموده است که هم دست به تحریف تورات و انجیل زدند، و هم وقتی قرآن را مي‌شنیدند و مي‌فهمیدند، وارونه با تحریف نقل مي‌کردند. (36)
انتظار قرآن از قلم به دستان داخلی و خودیها این است که با افکار نادرست و انحرافی مسئول بیهوشی مردم و گرفتار نمودن آنان به دام جراحی بیگانگان نباشند.
انتظار دیگر این است که از بین شنیده‌ها و گفته‌ها بهترینها را انتخاب نموده در اختیار جامعه قرار دهند و از بیان مطالب غیر مفید و بیهوده پرهیز نمایند. قرآن کریم مي‌فرماید: (فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ)؛ (37) «پس بندگان مرا بشارت ده؛ همان کسانی که سخنان را مي‌شوند و از نیکوترین آنها پیروی مي‌کنند. آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند.» خردمند و خردورز واقعی آنهایی هستند که بهترینها را گزینش مي‌کنند، و تحویل مردم و جامعه مي‌دهند.

د. مجاهدان و رزمندگان
مجاهدان دوران انقلاب یک انقلاب اصیل و الهی و رزمندگان میدان نبرد حق و باطل، از دیگر گروه خواص هستند که از جایگاه اجتماعی و الهی خاصی برخوردارند. قرآن جایگاه ویژه و رفیع مجاهدان را در آیاتی صریحاً بیان نموده است؛ از جمله مي‌فرماید: «لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ في‏ سَبيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى‏ وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ عَلَى الْقاعِدينَ أَجْراً عَظيماً * دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً»؛ (38) «[هرگز] افراد با ایمانی که بدون بیماری و ناراحتی، از جهاد باز نشستند، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند، یکسان نیستند. خداوند، مجاهدانی را که با مال و جان خود جهاد نمودند بر قاعدان (ترک کنندگان جهاد) برتری ‌بخشیده، و به هر یک از این دو گروه [به نسبت اعمال نیکشان] وعده پاداش نیک داده و مجاهدان را بر قاعدان با پاداش عظیمي ‌برتری بخشیده است. درجات [مهمی] از ناحیه خداوند و آمرزش رحمت [نصیب آنان مي‌گردد].» راستی که رزمندگان راه خدا و مجاهدان فی سبیل الله از جایگاه عظیمي ‌برخوردارند. و همین امر باعث برجستگی آنها و جزء خواص جامعه شدن آنها گردیده است. قطعاً هر کس که جایگاهی دارد، در مقابل آن، انتظاراتی نیز از آنها مي‌رود، که برخی از آنها از این قرار است:

1. تقویت قدرت نظامي‌و رزمی
اولین انتظار از رزمندگان این است که قدرت و بنیۀ نظامي‌خود را تقویت نمایند و در هر دوره به اسلحۀ زمان مسلح شده، و از هر جهت پیشرفته و آمادۀ دفاع از کیان اسلام باشند. قرآن کریم در این باره مي‌فرماید: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ»؛ (39) «هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها [دشمنان] آماده سازید، و [همچنین] اسبهای ورزیده [برای میدان نبرد] تا بوسیله آن دشمن خدا و خویش را بترسانید.»
از این آیه به خوبی استفاده مي‌شود که هر اسلحۀ پیشرفته‌ای که برای مقابله با دشمن لازم است، باید تهیه کرد و تا آنجا قدرت نظامي ‌باید تقویت شود که دشمن حتی فکر حمله را در سر نپروراند.

2. غفلت زدایی
از بزرگ ترین آفت این گروه از خواص، این است که دوران جنگ و جهاد و فداکاریها و شهادتها را از یاد ببرند، سرگرم جناح بندیها، و زندگی و تجملات آن شده و در نتیجه گرفتار غفلت فراگیر شوند. اینجاست که دشمن به هوس مي‌افتد که هجوم نظامي‌کند، به این جهت قرآن عزیز مي‌فرماید: (وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً)؛ (40) «وسایل دفاعی و سلاحهایشان را با خود حمل کنند، [زیرا] کافران دوست مي‌دارند، که شما از سلاحها و متاعهای خود غافل شوید و یکباره به شما هجوم آورند.»

3. حفظ ارزشها و شهادت طلبیها
گام اول در بوجود آمدن هر ارزشی، اندیشۀ درست دربارۀ آن ارزش است. رزمندگان پیشگام باید ارزشهای جهاد و شهادت، فداکاریها و ایثار را در ذهن جامعه زنده نگهدارند؛ چنانکه تلاش دشمن در اندیشه‌سازی این است که ارزشهای جهاد را از بین ببرد و یا آن را ضد ارزش جلوه دهد، همان کاری که امروز در جامعه توسط برخی وابستگان به بیگانه یا بی‏خبران در حال انجام است. قرآن آنچنان حفظ این ارزشها را مهم و حتی از طرف رزمندگان مسلم مي‌داند، که به شهدا بشارت مي‌دهد راه شما ادامه دارد و ارزشها همچنان محفوظ و باقی است؛ آنجا که مي‌فرماید: «فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون»؛ (41) «آنها [شهدا] بخاطر نعمتهای فراوانی که خداوند از فضل خود به ایشان بخشیده است، خوشحالند، و بخاطر کسانی که هنوز به آنها ملحق نشده‏اند (مجاهدان و شهیدان آینده) خوشوقت‏0اند؛ [زیرا مقامات برجستۀ آنها را در آن جهان می‏بینند، و می‏دانند] که نه ترسی بر آنهاست و نه غمی خواهند داشت.»

هـ . پیشگامان
در هر جامعه‌ای جلوداران و سابقه داران و پیشگامانی وجود دارد که از جایگاه اجتماعی خاصی برخوردارند، پیشگامان در جهاد، هجرت، انقلاب، کارهای خیر و ...
قرآن کریم مي‌فرماید: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»؛ (42) «و پیشگامان پیشگامند [و] آنها مقربان [درگاه الهی] هستند.»
و دربارۀ پیشگامان عرصۀ هجرت مي‌فرماید: «وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ»؛ (43) «پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود گشت و آنها [نیز] از او خشنودند.» انتظار این است که این پیشگامي ‌در هجرت همچنان باقی بماند؛ مخصوصاً در بین اقشار تحصیلکرده و حوزویان؛ چرا که مناطق دور دست از جهات عدیده‏ای نیاز به وجود آنها دارد، و همین طور دیگر کشورهای دنیا، به روحانیان روشن و دلسوز که تن به هجرت دهند، و اسلام را با هجرتشان توسعه دهند.

و. تاجران و ثروتمندان
از دیگر گروههایی که در جامعه دارای نفوذند و مي‌توان آنها را از خواص شمرد، ثروتمندان متدین و تاجران آگاه است. صدور اسلام در آفریقا و خیلی از کشورها بر اثر تلاشهای تاجران متعهد و دلسوز بوده است. همچنین نقش بازاریان را در انقلاب و جنگ و حمایت از امام و رهبری در مواقع حساس نمي‌توان انکار کرد.
قرآن در بیش از 70 آیه بحث انفاقِ انفاقگران و روشهای آن، پاداش انفاق و اهداف آن و ... را بیان نموده است که عمدۀ این آیات متوجه ثروتمندان جامعه مي‌باشد، و در آیاتی از اینها مخصوصاً آنهایی که در انفاق پیشقدم بوده اند تقدیر شده است؛ از جمله مي‌فرماید: (وَ ما لَكُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ ميراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا يَسْتَوي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى‏ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرٌ * مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَريمٌ)؛ (44) «چه شده است شما را که در راه خدا انفاق نمی‏کنید؟ در حالی که میراث آسمانها و زمین مال خداست. از شما کسانی که قبل از پیروزی انفاق کردند و جنگیدند [با کسانی که بعد از پیروزی انفاق کردند] یکسان نیستند، آنها بلند مقام تر از کسانی هستند که بعد از فتح انفاق نموده و جهاد کردند. خداوند به هر دو وعدۀ نیک داده و خدا به آنچه انجام مي‌دهید آگاه است. کیست که به خدا وام نیکو دهد تا خداوند آن را برای او چندین برابر کند؟ و برای او پاداش پرارزشی است.»


هیچ کس نمي‌تواند نقش پر ارزش تاجران را در اداره حوزه و کمک به مراجع انکار کند و همین طور کمک به جبهه‌ها و اقشار ضعیف جامعه؛ منتهی در کنار انفاقها بصیرت خویش را حفظ کنند، مبادا انفاقهای آنها در مسیری قرار گیرد که به زیان اسلام و مسلمین تمام شود. امام حسین علیه السلام در بخشی از سخنان خویش مي‌فرماید: «... علاوه بر این امر به معروف و نهی از منکر، دعوت کردن به اسلام است. همگامي‌در طرد ستمگریها و مخالفت با ستمگران و دعوت کردن به تقسیم عادلانه بیت المال و غنائم، و گرفتن مالیات از چیزهایی که در اسلام مشخص گردیده، و مصرف آن در جایگاه اصلی خویش است.» (45)

ن. عوام
به تعریف عوام در ضمن تعریف خواص اشاره شد، و فشردۀ آن این است: عوام کسانی هستند که جاهلانه و بدون تامل و بصیرت عمل مي‌کنند، و در کارها و رفتار خویش تعقل و اندیشه ندارند. خداوند گاهی در قرآن از آنها به نام اکثریت یاد مي‌کند و مي‌فرماید: «أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ»؛ (46) «اکثر آنها نمي‌دانند».
این تعبیر و مشابه آن بیش از 77 بار در قرآن تکرار شده است. گاه اکثریت را نادان، گاه بی‏خرد (47)، گاهی فاسق و نابکار (48) و غیر مؤمن و ناسپاس (49)، گاه کافر (50) و کاره حق (51) خوانده است و گاه مي‌فرماید: «يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ»؛ (52) «آنها تنها ظاهر زندگی دنیا را مي‌بینند و از آخرت غافلند!» اینان چشم دارند؛ اما نابینایند. و در آیه‌اي دیگر فرمود: «لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ»؛ (53) «آنها دلهایی دارند که با آن نمي‌اندیشند، چشمانی دارند که با آن نمي‌بینند، گوشهایی دارند که با آن نمي‌شنوند و آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراه تر. اینان همان غافلانند.» امیرمؤمنان در وصف عوام بی‌بصیرت که تنها لذت برای آنان مطرح است و بس و ارزشها و فضایل و کمالات برایشان واژۀ بی معناست مي‌فرماید: «كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا؛ (54) همانند حیوانات پرواری که تنها به علف خود مي‌اندیشند و بس.»
از اینجا یک نکته روشن شد و آن این است که عوام مساوی با تودۀ مردم بی سواد نیست، که قرآن نوعاً از آنها به «الناس» یاد مي‌کند؛ چرا که ممکن است برخی افراد خیلی هم باسواد باشند؛ ولی از نظر فرهنگ قرآنی عوام شمرده شوند؛ بلکه کالانعام و بلکه بدتر از آن خواهند بود.
شیطان بعد از 600 هزار سال عبادت (55) و آن همه علم، از عرش به حضیض آمد. و یا سرگذشت بلعم با عورا که آیات الهی به او داده شده بود و به مرز مستجاب الدعوۀ رسیده بود؛ ولی یک مرتبه به پستی گرایید تا آنجا که قرآن او را همچون سگ‌هار مي‌داند. (56)
و یا طلحه و زبیری که به منزله حواری (خواص) پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، و در اوایل از حامیان علی علیه السلام، ولی سرانجام، دنیاپرستی آنها را از مقام خواص به بدترین عوام تبدیل نمود. (57)
و همین طور همسر نوح و لوط که در خانۀ پیامبر رشد کرده بودند؛ چون نتوانستند موقعیت ویژه و خواص بودنشان را حفظ نمایند تبدیل شدند به الگوی کافران و عوام بدتر از انعام. «خداوند مثلی برای کافران مي‌زند همسر نوح و همسر لوط است؛ این دو تحت سرپرستی دو بنده از بندگان صالح ما بودند؛ ولی به آنان خیانت کردند و ارتباط آنها با این دو پیامبر سودی به حالشان نبخشید و به آنها گفته شد وارد آتش شوید همراه کسانی که وارد مي‌شوند.» (58)
اما همسر فرعون که شاید از علم ظاهری آن چنانی برخوردار نبود، ولی دارای بصیرت عمیق بود، از درون کاخ فرعون به موسی ایمان آورد و بدترین شکنجه‌ها هم نتوانست او را از عقیده‌اش برگرداند، و در نتیجه الگویی شد برای خواص«مثلی که خداوند برای مؤمنان زد، همسر فرعون است، در آن هنگام که گفت: «پروردگارا! خانه‌ای برای من نزد خودت در بهشت بساز و مرا از فرعون و عمل او نجات ده.» (59)


  پی نوشت :

1) مانند آنچه درباره روزه عوام و خواص، یا خواص الخواص به کار رفته است که بیش‌تر معنای عرفانی مطرح است تا موقعیتهای اجتماعی.
2) ر.ک: بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، دارالکتب الاسلامیۀ، تهران، ج 100، ص 79، حدیث 37 و درک فرهنگ سخنان امام حسین علیه السلام ، محمد دشتی، قم، انتشارات مشهور، چاپ سوم، 1381 ش، ص 266 – 267 و تحف‏ العقول، ص 168.
3) نهج البلاغه، ترجمه مرحوم دشتی، ص685، حکمت 147.
4) رسالت خواص، سید احمد خاتمی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ نهم، 1378ش، ص 13.
5) عبرتهای عاشورا، سید احمد خاتمی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول، 1379 ش، ص192.
6) عبرتهای عاشورا، ص 14.
7) مجادله/ 11.
8) فاطر/ 28.
9) زمر/9.
10) احزاب/ 39.
11) توبه/ 122.
12) آل عمران/104.
13) مائده/63.
14) الاصول من الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، به تصحیح علی اکبر غفاری، چاپ سوم، دارالکتب الاسلامیۀ، ج 1، ص 54، ح 2.
15) روم/ 10.
16) نحل/ 43 و انبیاء/ 7.
17) عدل الهی، مرتضی مطهری، قم، انتشارات صدرا، ص 8.
18) صف/ 3.
19) بحار الانوار، همان، ص 79، حدیث 37 و فرهنگ سخنان امام حسین علیه السلام ، همان، ص 269 – 271.
20) رسالت خواص، همان، ص 25.
21) آل عمران/13.
22) حشر/ 2.
23) بقره/ 179 و 197 و 269 و ...
24) همان.
25) یوسف/ 111.
26) نهج البلاغه، حکمت 432.
27) نهج البلاغه، خطبه 150.
28) جاذبه و دافعه علی علیه السلام ، مرتضی مطهری، قم، انتشارات صدرا، ص 152.
29) نهج البلاغه، خطبه 173.
30) قلم/ 1.
31) تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران، دارالکتب اسلامیۀ، ج 24، ص 369 با تلخیص.
32) علق/ 1- 5.
33) بقره/ 79.
34) فساد سلاح تهاجم فرهنگی، سید محمود مدنی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1374 ش، ص 364.
35) همان، ص 365.
36) نساء/ 46 و مائده/13 و 41 و بقره/75.
37) زمر/ 17 – 18.
38) نساء/ 96 و95.
39) انفال/ 60.
40) نساء/ 102.
41) آل عمران/ 170- 171.
42) واقعه/ 10 – 11.
43) توبه/ 100.
44) حدید/ 10 – 11.
45) فرهنگ سخنان امام حسین علیه السلام ، همان، ص267 -268.
46) طور/ 47.
47) حجرات/ 4.
48) آل عمران/ 110.
49) یوسف/ 38.
50) نحل/ 83.
51) مؤمنون/ 70.
52) روم/ 7.
53) اعراف/ 179.
54) نهج البلاغه، نامه 45.
55) خطبه 192.
56) اعراف/ 175 – 176.
57) ر.ک: رسالت خواص، همان، ص 60.
58) تحریم/ 10.
59) تحریم/ 11.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره133 .




تاریخ ارسال مطلب : يکشنبه ٢٥ ارديبهشت ١٣٩٠ / شماره خبر : ٨٦٥٠١ / تعداد بازدید : 3638/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج