پنج شنبه ٠٢ آذر ١٣٩٦
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > فرهنگ و اندیشه > خانه و خانواده 
ماهنامه مبلغان


اخلاق خویشاوندی در آموزه ‏های اسلامی -3

مشکلات و راهکارها

تعالیم اسلام در عین تأکید بر حفظ روابط خویشاوندی، سعی در جلوگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از این روابط دارد و برای رفع مشکلات پیش‌‏آمده نیز راهکارهای عملی ارائه می‏‌دهد، ولی بیش‏تر به پیشگیری توصیه می‏‌کند.

مشکلات و راهکارها

تعالیم اسلام در عین تأکید بر حفظ روابط خویشاوندی، سعی در جلوگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از این روابط دارد و برای رفع مشکلات پیش‌‏آمده نیز راهکارهای عملی ارائه می‏‌دهد، ولی بیش‏تر به پیشگیری توصیه می‏‌کند.

بنابراین برای جلوگیری از تیرگی روابط خویشاوندی و قطع آن، باید از آموزه‌‏های اخلاق اسلامی در این‌‏باره کمک گرفت که به عنوان راهبردهای بنیادین برای هدایت و سعادت بشر یاد می‏‌شوند. از جمله:

1. مهرورزی و کاستن از نامهربانی با خویشاوندان؛

2. خیرخواهی؛

3. ایثار و از خودگذشتگی؛

4. یاری‌‏رسانی در سختی‌ها و ناگواری‌های زندگی؛

5. و... .

آنچه در این مجال مورد توجه قرار می‏‌گیرد، برشماری مهم‏ترین مشکلات در روابط خویشاوندی و ذکر راهکار برون‏‌رفت از آنها است که در ادامه به طور اجمالی به آن می‏‌پردازیم.

 1. نگاه ابزاری به خویشاوندان

یکی از مشکلات مهم جامعه ما، انتظار مردم از استفاده از روابط خویشاوندی در حلّ مسائل اجتماعی و اداری است. افراد از خویشان خود که در ادارات و سازمان‌ها به کار مشغول‌اند، انتظار دارند که به مشکلات اداری آنها را خارج از نوبت و فراتر از قوانین رسیدگی کنند که در صورت شنیدن پاسخ منفی از سوی آنها، به کینه و دشمنی و قطع روابط فامیلی روی می‌‏آورند. در این موارد باید بدانیم که بر اساس تعالیم اسلامی رعایت حقوق مردم و توجه به قوانین موجود در همه حال لازم بوده و در این مسئله تفاوتی میان خویشاوند و غریبه نیست.

برخورد حضرت علی(علیه السلام) با برادرش عقیل که به مشکلات شدید مالی دچار بود و سهم بیش‏تری از بیت‏‌المال برای برطرف کردن مشکلاتش می‏‌خواست، درس بزرگی برای ما در روابط صحیح خویشاوندی و انتظار درست از آنان است. ایشان در روایتی می‌فرماید:

«به خدا سوگند، برادرم عقيل‏ را ديدم كه به شدّت تهيدست شده و از من درخواست داشت تا يك مَن‏ از گندم‌هاى بيت المال را به او ببخشم. كودكانش را ديدم كه از گرسنگى داراى موهاى ژوليده، و رنگشان تيره شده، گويا با نيل رنگ شده بودند. پى در پى مرا ديدار و درخواست خود را تكرار مى‏‌كرد، چون به گفته‌‏هاى او گوش دادم پنداشت كه دين خود را به او واگذار مى‏‌كنم، و به دلخواه او رفتار و از راه و رسم عادلانه خود دست بر مى‏‌دارم، روزى آهنى را در آتش گداخته به جسمش نزديك كردم تا او را بيازمايم، پس چونان بيمار از درد فرياد زد و نزديك بود از حرارت آن بسوزد. به او گفتم: اى عقيل، گريه كنندگان بر تو بگريند؛ از حرارت آهنى مى‏‌نالى كه انسانى به بازيچه آن را گرم ساخته است؟ امّا مرا به آتش دوزخى مى‏‌خوانى كه خداى جبّارش با خشم خود آن را گداخته است؟ تو از حرارت ناچيز مى‏نالى و من از حرارت آتش الهى ننالم؟»[1]

2. مجالس گناه‏‌آلود

در روابط خویشاوندی و ملاقات‏‌ها ممکن است، زمینه‌‏ای برای نافرمانی خدا و از بین بردن حقوق مردم و آبروی آنها شود. مسخره‌‏کردن، عیب‌جویی، غیبت، سخن‏‌چینی، تحقیر‏نمودن و غیره از جمله این آسیب‌‏ها است. در این موارد –با توجه به آموز‌ه‌های دینی-  می‏‌توان به گونه‌‏ای برنامه‏‌ریزی نمود که زمینه امر به معروف و نهی از منکر، مشورت، برگزاری مجالس دینی و استفاده از تجارب بزرگان فامیل فراهم گردد تا فرصتی برای گناهان یادشده، پیش نیاید.

خداوند متعال در قرآن‏ کریم همین نکته را گوشزد کرده و می‏‌فرماید: «إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا في‏ حَديثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُم‏؛[2] هر گاه بشنويد افرادى آيات خدا را انكار و استهزا مى‏‌كنند، با آنها ننشينيد تا به سخن ديگرى بپردازند! و گر نه، شما هم مثل آنان خواهيد بود.»

همچنین فرمود: «وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذينَ يَخُوضُونَ في‏ آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا في‏ حَديثٍ غَيْرِهِ وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمين؛[3] هر گاه كسانى را ديدى كه آيات ما را استهزا مى‏‌كنند، از آنها روى بگردان تا به سخن ديگرى بپردازند! و اگر شيطان از ياد تو ببرد، هرگز پس از ياد آمدن با اين جمعيّت ستمگر منشين!»

3. دخالت‌های نابجای خویشاوندان در زندگی یکدیگر

از دیگر مشکلات موجود در روابط خویشاوندی، دخالت‏‌های بی‏‌مورد و گاه مضرّ در زندگی‏‌های یکدیگر است که می‏‌توان آن را از متداول‏‌ترین آفت‌های روابط خویشاوندی دانست. برای برطرف نمودن این مشکل باید این نکته را مدّ نظر داشت که مشکلات داخلی و شخصی در خانواده‌‏های افراد، برعهده خود آنها است و ما نباید خود را مسئول نجات آنها دانسته و به این بهانه به حریم آنها ورود کرده و دخالت کنیم. البته اگر خودشان تقاضای مشورت داشتند، در این صورت وظیفه ما فقط، راهنماییِ بی‌طرفانه است نه اینکه دیدگاه‌‏های خود را به آنان تحمیل کنیم چون در اینصورت موجبات آزار و ناراحتی آنها را فراهم کرده که این امر، ناروا و غیر اخلاقی است، چنانچه در کلمات پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) نیز آمده است.

«أَفْضَلُ مَا يُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الْأَذَى عَنْهَا؛[4] بالاترین صله رحم، آزار نرساندن به خویشان است.

آزار و اذیت می‏‌تواند در ضمن دخالت‌های بی‏‌مورد یا به هنگام ارائه مشورت نیز بروز نماید که سرانجامی به غیر از دلخوری و سردی روابط خویشاوندی، به دنبال نخواهد داشت.

4. رقابت در تجمّلات

از آفت‌های دیگر روابط خویشاوندان، رقابت و چشم و هم‏‌چشمی در تجمّلات و امور دنیوی استکه به نظر می‏‌رسد می‏‌تواند زمینه بسیاری از رذایل اخلاقی را فراهم سازد. در این مورد، توجّه به توصیه‏‌های اسلام در دوری از تجمّل‏‌گرایی و تشویق به مسابقه در کارهای خیر و معنوی[5] می‏‌تواند تا اندازه‌‏ای این آفت را کاهش دهد. با این حال در این مورد، باید به ناروایی «چشم و هم‏‌چشمی» توجّه ویژه کنیم.

در تعریف «چشم و هم‌‏چشمی» این‌گونه گفته‏‌اند: «مقایسه خود و زندگیِ خود با دیگران و کوشش در راه عقب نماندن از آنها؛ رقابت در جهت گرایش به تجمّل.»[6] این مسئله را می‌‏توان در آیات و روایات اسلامی با مفاهیم «چشم دوختن» جستجو کرد که به طور صریح، ناشایست بودن آن نیز استنباط می‏‌شود.

کلمه‏‌ای که «چشم دوختن» را می‏‌رساند، واژه «مَدّ عین» است که خداوند به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) سفارش می‏‌کند:

]وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ[؛[7] «و هرگز چشمان خود را به آنچه گروه‌‏هايى از آنان (کافران) را بدان برخوردار ساختیم، مدوز!»

علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه فوق می‏‌فرماید:

«"مَدّ عَين" به معناى مَدّ ديد، يعنى نگاه را طولانى‏‌كردن.در اين تعبير، مجاز عقلى به كار رفته و نگاه طولانى به هر چيز كنايه از شدّت علاقه و محبّت به آن است.»[8]

نتیجه اینکه «چشم‌‏دوختن»، یک نوع شیفتگی به دنبال می‏آورد که «مقایسه» را در پی خواهد داشت، چون انسان برای شناسایی تفاوت‌ها، نقص‌ها و کمبود‏های خود مایل است خود را ارزیابی کند. اینجاست که دست به مقایسه اجتماعی می‏‌زند و خود را با هم‌نوعان خود مقایسه می‏‌کند. ره‌‏آورد این مقایسه، یا شادمانی و رضایت از زندگی است و یا ناخرسندی و ناامیدی. به همین دلیل از اینجا انواع مقایسه رخ می‏‌نماید و در یک جمله، مقایسه اجتماعی، انواعی دارد: «مقایسه صعودی»، «مقایسه نزولی» و «مقایسه هم سطح». اگر وضعیت دیگران، در سطح بالاتری باشد، مقایسه صعودی شکل می‏‌گیرد و اگر در سطح پایین‏‌تری قرار گیرد، مقایسه نزولی پدید می‏‌آید و با این توضیح، تعریف مقایسه هم سطح نیز مشخص است و نیازی به توضیح ندارد.

از میان انواع یاد شده برای مقایسه اجتماعی، نوع مقایسه صعودی، آن هم در مسائل مادّی مورد نظر ما است چرا که به نظر می‏‌رسد آنچه از «چشم و هم‌‏چشمی» فهمیده می‏‌شود همین نوعِ مقایسه صعودی است چون این نوع از مقایسه در امور مادی، نتایج و پیامدهای تلخی به دنبال دارد که باعث می‏‌شود تردیدی در ناشایست بودنِ آن نماند. نمونه این مقایسه را در عصر قارون می‏‌توان دید. قارون از ثروت فراوانی برخوردار بود او زندگی اشرافی و خیره‏‌کننده‏ای داشت. مشاهده زندگی وی دیگران را به مقایسه وا می‏‌داشت و آرزوی زندگی قارونی را در آنان به جوش می‏‌آورد. قرآن‏ کریم در بیان این ماجرا می‏‌فرماید:

]فَخَرَجَ عَلى‏ قَوْمِهِ في‏ زينَتِهِ قالَ الَّذينَ يُريدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظيمٍ[؛[9] «[روزى قارون] با تمام زينت خود در برابر قومش ظاهر شد، آنها كه خواهان زندگى دنيا بودند گفتند: «اى كاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نيز داشتيم! به راستى كه او بهره عظيمى دارد!»

خلاصه اینکه طبق این آیه شریفه، مقایسه صعودی، اولاً: زاییده «دنیاخواهی» است؛ و ثانیاً: ارزیابی آنها غیر واقعی و غم‌‏افزاست. از همین جا می‏‌شود ناپسند بودنِ «چشم و هم‏‌چشمی» را استنباط نمود.

افزون بر آن، علت ناشایست‏ بودنِ «چشم و هم‌‏چشمی» در کارکردِ روانیِ آن است؛ زیرا مقایسه زندگی خود با وضعیت کسانی که در موقعیت برتری قرار دارند سبب می‏‌شود که انسان آنچه را دارد کوچک و ناچیز بشمارد و همین «ناچیزشماری نعمت‏‌ها» پیامدهای ویرانگری را به دنبال می‏‌آورد که عبارتند از: اندوه، افسردگی، حسرت، حسادت، ناسپاسی، بی‏تابی، ناامیدی، ناتوانی و نیز محرومیت از چشیدن حلاوت ایمان.[10]

هر کدام از پیامد‏های یادشده به تنهایی قادر است در دامن خود، ده‌‏ها رذیله اخلاقی را بپروراند و انسان را از پا درآورد. در این مورد، توجه به توصیه‌‏های اسلام در دوری از تجمل‏‌گرایی،[11]و تشویق به مسابقه در کارهای خیر و معنوی[12]می‏‌تواند تا حدّی این آفت را کاهش دهد.


پی‌نوشت :

[1]. همان، خطبه 224، ص327.

[2]. نساء: 140.

[3]. انعام: 68.

[4]. بحارالأنوار، محمدباقر مجلسی، پیشین، ج‏71 ؛ ص104.

[5]. امام حسین(علیه السلام): «أَيُّهَا النَّاسُ نَافِسُوا فِي الْمَكَارِمِ وَ سَارِعُوا فِي‏ الْمَغَانِم»؛ بحارالأنوار، محمدباقر مجلسی، ج‏75، ص121.‏

[6]. فرهنگ بزرگ سخن(8 جلدی)، حسن انوری، انتشارات سخن، تهران، زمستان 1381ش، چاپ اول، ج 3، ص 2357.

[7]. طه/ 131.

[8]. ترجمه تفسیر المیزان، علامه سید محمدحسین طباطبایی، ج 14، ص 333.

[9]. قصص/ 79.

[10]. برای آشنایی با شرح پیامدهای یاد شده، بنگرید به: کتاب «رضایت از زندگی»، عباس پسندیده، دارالحدیث، قم، 1388ش، چاپ هفتم،. ص 104 به بعد.

[11]. حدید:20؛ بدانيد زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى و تجمّل‏‌پرستى و فخرفروشى در ميان شما و افزون‏‌طلبى در اموال و فرزندان است؛ همانند بارانى كه محصولش كشاورزان را در شگفتى فرو مى‏‌برد، سپس خشك مى‏‌شود بگونه‏‌اى كه آن را زردرنگ مى‏‌بينى سپس تبديل به كاه مى‏‌شود! و در آخرت، عذاب شديد است يا مغفرت و رضاى الهى و (به هر حال) زندگى دنيا چيزى جز متاع فريب نيست!

[12]. آل‏ عمران/ 133: ]وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ[؛ حدید/ 21: ]سابِقُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم[؛ مائده/ 48: ]فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَميعاً[

منبع: ماهنامه اطلاع رساني، پژوهشي، آموزشي مبلغان شماره 196.





تاریخ ارسال مطلب : يکشنبه ٢٣ آبان ١٣٩٥ / شماره خبر : ٣٨٥٧٠٢ / تعداد بازدید : 1495/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج