يکشنبه ٠٧ خرداد ١٣٩٦
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلي > تحقیقات،مقالات > فرهنگ و اندیشه > خانه و خانواده 


اخلاق خویشاوندی در آموزه ‏های اسلامی -2

آثار روابط خویشاوندی

حفظ روابط خویشاوندی و تحکیم آن، آثار بسیاری بر زندگی انسان در دنیا و همچنین بر زندگی پس از مرگ دارد که در متون دینی به آن اشاره شده است؛ از جمله: طولانی‏ شدن عمر، دفع بلا، جلوگیری از مرگ ناخوشایند، سلامتی بدن، رفع فقر....

آثار روابط خویشاوندی

حفظ روابط خویشاوندی و تحکیم آن، آثار بسیاری بر زندگی انسان در دنیا و همچنین بر زندگی پس از مرگ دارد که در متون دینی به آن اشاره شده است؛ از جمله: طولانی‏ شدن عمر، دفع بلا، جلوگیری از مرگ ناخوشایند، سلامتی بدن، رفع فقر، فزونی روزی، آبادی شهرها، اصلاح اخلاق، آرامش و شادکامی، آسانی حساب قیامت، فرونشاندن خشم خداوند، قُرب الهی، عبور آسان از پُل صراط، صیانت از گناهان و ... که حصول هر یک از آنها عامل مهمی در رفع مشکلات خانواده‌‏ها و دفع ناهنجاری‌‏های جامعه خواهد بود.[1]

آنچه در اینجا مورد نظر ما است؛ تبیین روان‌شناختی و جامعه‏‌شناختی آثار روابط خویشاوندی است. بر همین اساس، برکات روحی و اجتماعی توجّه به خویشاوندان و برقرای ارتباط سالم و مستمر با آنها را در دو بخش به شرح ذیل به بحث و بررسی می‏‌گذاریم:

1. سلامت و شادکامی

تحقیقات جامعه‌‏شناسان نشان می‏‌دهد که بین سلامت خانواده با روابط خویشاوندی، رابطه معناداری وجود دارد.[2]

از منظر روان‏‌شناسی نیز، انس با دوستان، آشنایان و خویشان، از جمله عوامل دست‏یابی به سلامت روانی و شادکامی اعضای خانواده است. شادکامی به این معنا است که سه چیز در زندگی انسان وجود داشته باشد: شادی به همراه رضایت از زندگی و فقدان عواطف منفی،[3] که بخش مهمی از این موارد در ارتباط افراد با دوستان و خویشاوندان به دست می‏‌آید.

ارتباط با دیگران، خواسته و نیاز هر انسان عاقلی است چرا که؛ «تنهایی برای انسان، تلخ و آزار دهنده است انسان دوست دارد با دیگران باشد و با آنان رابطه برقرار کند این نیازی عاطفی است انسانِ تنها احساس خلأ می‏‌کند؛ احساس درد‏آوری که هیچ چیز حتّی ثروت، شهرت و ریاست آن را پُر نمی‏‌کند انس با دیگران، یکی از نیازهای جدّی بشر است بنابراین انس و صمیمیّت یکی از عوامل مهم در نشاط و شادابی است.»[4]به ویژه درباره سالمندان که نیاز بیشتری به توجه و احترام دارند.

از این رو تجربه‌‏های متعدد و دانش نوین روان‏‌شناسی اجتماعی نیز نشان می‏‌دهد که یکی از عوامل نشاط‌‏آفرین برای روح انسان، ارتباطات اجتماعی اوست. آنها که پُررفت و آمد بوده و در روابط اجتماعی خود، گرم‌‏تر و صمیمی‏‌ترند، احساس شادی بیشتری دارند و علت برخی افسردگی‏‌ها، تنهایی و دوری از برقراری روابط اجتماعی است.[5]

روایت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را نیز در همین راستا باید دانست که می‌فرماید: «إِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ‏ مَثْرَاةٌ فِي الْمَالِ وَ مَحَبَّةٌ فِي الْأَهْلِ وَ مَنْسَأَةٌ فِي الْأَجَل؛[6] برقراری رابطه خویشاوندی، افزایش مال و محبت در میان خانواده‏‌ها‏ را به دنبال داشته، مرگ را به تأخیر انداخته و موجب طول عمر می‏‌گردد.»

همچنین امام صادق و امام رضا(علیهما السلام) فرمودند: «إِنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ أَجَلُهُ ثَلَاثَ سِنِينَ فَيَكُونُ وَصُولًا لِلرَّحِمِ فَيَزِيدُ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ ثَلَاثِينَ سَنَةً فَيَجْعَلُهَا ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً وَ يَكُونُ أَجَلُهُ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَة ...؛[7] کسی كه سه سال از عمرش باقى مانده صله‏ رحم‏ مي‏‌كند، خدا عمرش را 30 سال قرار مي‏‌دهد در نتیجه عمر او به 33 سال افزایش می‏‌یابد.»

آیا می‏‌توان این سخن امام علی(علیه السلام) را که فرمود: «صُحْبَةُ الْوَلِيِّ اللَّبِيبِ‏ حَيَاةُ الرُّوح‏»[8] نادیده گرفت؟ پیام آشکار این حدیث آن است که: همراهی و ارتباط با دوستان خردمند و همنشینان صالح، روح انسان را زنده می‏‌کند و به جان آدمی طراوت می‏‌بخشد. آن کس که جانش تازه و زنده و باطراوت باشد، حتی اگر پیکری ضعیف و جسمی معلول داشته و از کم‏ترین امکانات زندگی برخوردار باشد، در زندگی سعادتمند بوده و به کامیابی رسیده و از تیرگی رهیده است. به همین دلیل است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«أَسْعَدُ النَّاسِ‏ مَنْ خَالَطَ كِرَامَ النَّاس‏؛[9] خوشبخت‌‏ترینِ مردم کسی است که با مردمان بزرگ و بزرگوار بجوشد.»

علاوه بر روایات فوق، احادیث دیگری نیز وجود دارد که شادی‏‌بخشی را ثمره روابط اجتماعی سالم، همچون دیدار برادران و دوستان می‏‌داند.

رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) می‏‌فرماید: «ثَلَاثٌ فَرَحَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ فِي الدُّنْيَا: لِقَاءُ الْإِخْوَانِ وَ تَفْطِيرُ الصَّائِمِ‏ وَ التَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّيْل؛[10] برای مؤمن، سه شادی در دنیا وجود دارد: دیدار برادران، افطار‏دادن به روزه‌‏دار و شب زنده‏‌داری در پایان شب.»

شواهد تجربی نیز نشان داده است که برقراری روابط اجتماعی نزدیک با دیگران، با شادمانی و سلامت ذهنی، همبستگی و ارتباط مستقیم دارد. به عنوان مثال «داینر» و «سِلیگمن» در مطالعه‌‏ای درباره شناسایی ده درصد از شادترین افراد یک گروه222 نفری از دانشجویان، دریافتند که برجسته‌‏ترین ویژگی آنان، داشتن زندگی اجتماعی پُربار و رضایتمند است. این دانشجویان، بخش قابل ملاحظه‌‏ای از وقت خود را در معاشرت با دوستان و اقوام خود صرف می‏‌کردند.[11]

نویسندگان کتاب «روان‏‌شناسی مثبت‏‌نگر» معتقدند: یکی از پیش‏بین‏‌ها و تسهیل‏‌کننده‏‌های بزرگ شادکامی (به‌باشی درونی)، روابط اجتماعی ما است. صرف کردن وقت در موقعیت‌های اجتماعی، میزان به‌باشی ما را افزایش می‏‌دهد. آنها از پژوهشی تجربی نام می‏‌برند که توسط «دَنیِل کانمَن» انجام گرفته است. نتایج تحقیق او نشان داد؛ گروه نمونه، شادترین اوقات را زمانی داشتند که با دیگران بودند و اندوهگین‌‏ترین اوقات را زمانی داشتند که تنها بودند.[12]

«مایکل آرگایل» نیز یکی دیگر از روانشناسان مثبت‏‌گرا می‏‌باشد که معتقد است: «روابط خویشاوندی یکی از بزرگ‏ترین منابع کاهش اندوه است.»[13]

بنابراین به نظر می‏‌رسد افرادی که هر روز با دوستان، آشنایان و خویشاوندان خود در شبکه‌‏های ارتباطی کوچک و بزرگ، مستقیم یا غیر مستقیم مراوده دارند، شادتر و سالم‌‏تر هستند.

نتیجه آنکه سلامت و بهداشت روانی و عاطفی از فایده‏‌های پیوند خویشاوندی است. به این جهت در آموزه‏‌های اسلامی، صله ارحام، یک واجب دینی است که ترک آن از نظر فقهی حرام و بی‏‌تفاوتی نسبت به آن از منظر اخلاق اسلامی، ناروا است.

2. حمایت اجتماعی

در حوزه علوم اجتماعی، از موضوعی با عنوان «سرمایه اجتماعی»، سخن به میان می‌‏آید که به معنای چهارچوب اجتماعی است که موجب تسهیل روابط میان افراد می‏‌گردد.[14]

این تعریف در بردارنده مفاهیمی همچون نظم، اعتماد، همکاری و روابط متقابل بین اعضای یک گروه در جامعه به سمت دستیابی به هدفی مشترک است.

از نظر جامعه‏‌شناسان، شبکه خویشاوندی، منشأ سرمایه اجتماعی برای خانواده است که می‏‌تواند در حل مشکلات خانواده مؤثر باشد. یک خانواده سالم به روابط عاطفی، مسکن، کار، پول، خدمات و حمایت‌های دیگر نیاز دارد، این مسائل در روابط خویشاوندی بهتر حل می‏‌شود.[15]

با دید و بازدید خویشاوندان، خانواده‌‏ها مسائل و مشکلات زندگی خود را مطرح می‏‌کنند که این مرتبه، کمترین حدّ حمایت عاطفی است که افسردگی‏‌ها و تنیدگی‏‌ها را تا حدّی کاهش می‌‏دهد.

مشورت و نظرخواهی در امور و استفاده از تجارب و کسب اطلاعات مفید برای زندگی خانوادگی، از فواید شناخته شده این ملاقات‏‌ها است. مهمانی و اطعام نیز مرتبه‏‌ای از صله رحم است. قرض دادن به خویشاوندان و حل مشکلات مالی آنها نیز نمونه بالایی از برکات برقراری روابط خویشاوندی است.

امام علی(علیه السلام) در تبیین ضرورت تعاون با خويشاوندان‏ به همین بُعد حمایتی اشاره نموده و می‏‌فرماید:

«أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا يَسْتَغْنِي الرَّجُلُ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَالٍ عَنْ [عَشِيرَتِهِ‏] عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَيْطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ‏ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ نَازِلَةٍ إِذَا نَزَلَتْ بِهِ وَ لِسَانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ فِي النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ يَرِثُهُ غَيْرُهُ.‏ أَلَا لَايَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ يَرَى بِهَا الْخَصَاصَةَ أَنْ يَسُدَّهَا بِالَّذِي لَا يَزِيدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لَا يَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَيْدٍ كَثِيرَةٌ وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّة؛[16] اى مردم، انسان هر مقدار كه ثروتمند باشد، باز از خويشاوندان خود بى‌‏نياز نيست كه از او با زبان و دست دفاع كنند. خويشاوندان انسان، بزرگ‏ترين گروهى هستند كه از او حمايت مى‏‌كنند و اضطراب و ناراحتى او را مى‏‌زدايند و در هنگام مصيبت‏‌ها نسبت به او، پُرعاطفه‌‏ترين مردم مى‏‌باشند. آگاه باشيد، مبادا از بستگان تهيدست خود رو برگردانيد و از آنان چيزى را دريغ داريد، كه نگاه داشتن مال دنيا، زيادى نياورد و از بين رفتنش كمبودى ايجاد نكند. آن كس كه دست دهنده خود را از بستگانش باز دارد، تنها يك دست را از آنها گرفته امّا دست‏ه‌اى فراوانى را از خويش دور كرده است و كسى كه پر و بال محبّت را بگستراند، دوستى خويشاوندانش تداوم خواهد داشت.»

همچنین در جای دیگر در خطاب به امام حسن مجتبی(علیه السلام) فرمود: «أَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ وَ أَصْلُكَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ وَ يَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُول؛‏[17] خويشاوندانت را گرامى دار، زيرا آنها پر و بال تو مى‏‌باشند، كه با آن پرواز مى‏‌كنى، و ريشه تو هستند كه به آنها باز مى‏‌گردى، و دست نيرومند تو مى‌‏باشند كه با آن حمله مى‏‌كنى‏.»

فرجام کلام آنکه امروزه فهم فلسفه خویشاوندی و بُعد حمایتی آن، چندان دشوار نیست؛ چرا که زندگی در عصر صنعت و تكنولوژی با همه فناوری‏‌ها و نوآوری‏‌ها برای تهیه امكانات رفاهی، چنان انسان را به خود مشغول داشته كه او را از همه ارزش‌های اصیل جدا ساخته و موجب جدایی پیوند‏های اجتماعی و افزایش بی‏‌مهری‏‌ها و بی‏‌تفاوتی‏‌ها نسبت به هم‌نوعان گردیده است در حالی که اگر اخلاق خویشاوندی مورد توجه و عمل قرار بگیرد هیچ‏‌گاه نیازها، ضرورت‌ها و اضطرارها در زندگیِ برخی از افراد، آنها را به کام نیستی نمی‏‌کشاند. باید گفت که ارتباط بین بستگان، همسایگان و آشنایان در شهرهای بزرگ، باعث الفت، امنیت، همبستگی، اعتماد، سلامت و شادکامی خواهد بود.


پی‌نوشت :

[1]. برای آشنایی با روایات مربوطه بنگرید به: بحارالانوار، ج47، ص194، 211 و ج 71، ص93، 108، 118،138 و ج73، ص315 و ج74، ص88 و...

[2]. «سلامت خانواده و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن»، محمدحسین پناهی و منصوره زارعان، فصلنامه علوم اجتماعی، دانشکده علامه طباطبایی، شماره 59، زمستان 1391ش.

[3]. روان‏شناسی شادی، مایکل آرگایل، ترجمه مسعود گوهری و دیگران، نشر جهاد دانشگاهی، اصفهان، 1382ش، چاپ اول، ص15.

[4]. الگوی اسلامی شادکامی (با رویکرد روانشناسی مثبت‏‌گرا)، عباس پسندیده، دارالحدیث، قم،1392ش، چاپ اول، ص 473.

[5]. روابط اجتماعی از نگاه قرآن، عبدالهادی مسعودی، دارالحدیث، قم، 1393ش، چاپ اول، ص28.

[6]. الزهد، حسین بن سعید کوفی اهوازی، 1جلد، المطبعة العلمية، قم، 1402ق، چاپ دوم،ص41، ح110.

[7]. الكافي، محمد بن یعقوب کلینی، 8جلد، دارالكتب الإسلامية، تهران،1407 ق، چاپ چهارم، ج2، ص152، ح17.

[8].  تصنيف غرر‏الحكم و درر‏الكلم، عبد‏الواحد بن محمد تمیمی آمدی، 1جلد، دفتر تبليغات، قم، 1366ش، چاپ اول، ص429، ح9771.

[9]. من لا يحضره ‏الفقيه، محمدبن علی ابن بابویه، 4جلد، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، 1413ق، چاپ دوم،ج4، ص395.

[10]. همان، باب النوادر، ص360، ح5762.

[11]. روان‏‌شناسی مُثبت، آلان ‏کار، ترجمه حسن پاشا شریفی و جعفر نجفی زند، نشر سخن، تهران، 1385ش، چاپ اول، ص66.

[12]. روان‏‌شناسی مثبت‏‌نگر، کیت هفرن و ایلونا بونیدل، مترجمان: محمدتقی تبیک و محسن زندی، نشر دارالحدیث، قم، 1394ش، چاپ اول، ص87 و 88.

[13]. روان‏‌شناسی شادی، مایکل آرگایل، ترجمه: مسعود گوهری انارکی و همکاران، انتشارات جهاد دانشگاهی واحد اصفهان، اصفهان، 1383ش، ص 132.

[14]. بنیادهای نظریه اجتماعی، جیمز کلمن، ترجمه منوچهر صبوری، نشر نی، تهران، 1377ش، ص 77.

[15]. مفهوم‌‏سازی سرمایه اجتماعی در بین جوانان، نیکول مک دانیل، ترجمه محمد مهدی شجاعی باغینی و همکاران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران.

[16]. نهج ‏البلاغه، ترجمه محمد دشتی، نشر محدّث، قم، 1390ش، چاپ اول، خطبه 23،ص 47.

[17]. همان، نامه 31، ص383.

منبع: ماهنامه اطلاع رساني، پژوهشي، آموزشي مبلغان شماره 196.
 




تاریخ ارسال مطلب : يکشنبه ٢٣ آبان ١٣٩٥ / شماره خبر : ٣٨٥٧٠١ / تعداد بازدید : 995/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج