يکشنبه ٠٤ آبان ١٣٩٣
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
margin02
صفحه اصلي > تحقیقات،مقالات > فرهنگ و اندیشه > اجتماعی 
اخبار > اهمیت درخت و درختکاری در اسلام


محمدمهدی کاشانی

اهمیت درخت و درختکاری در اسلام

امام صادق علیه السلام به مفضل می‌فرماید: «نگریستن به گلهای رنگارنگ و درختان سرسبز و خرم، چنان لذتی به آدمی می‌بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر نمی‌توان کرد.»

یکی از زیباییهای دین مبین اسلام، کامل بودن آن است. به تعبیر دیگر، در این دین هیچ چیز ارزشمندی نادیده گرفته نشده و از قلم نیفتاده و هر چیز به میزان اهمیت آن مورد امر یا نهی قرار گرفته است.
یکی از نعمتهای الهی که در قرآن کریم بسیار بر آن تأکید شده است، درخت است. گرچه در نظر نخست، درخت، موضوع قابل توجه و دقت نظری نیست كه یک دین جاویدان در عصر جاهلیت بر اهمیت آن تأکید ورزد، اما دقت فزون‌تر نشان می دهد که این نعمت الهی، يكي از زيباترين مظاهر خلقت و جلوه‌اي از تجليات آفريدگار عالم است. درخت از گرانبهاترين آفريده‌هاي خداوند دانا براي انسان است و به دليل نقش حياتي كه در زندگي تمامي موجودات زنده، به خصوص انسانها دارا مي‌باشد در اسلام مورد توجه خاص قرار گرفته است.
درخت نماد آباداني و شاخص سرسبزي و خرمي، و مظهر زندگي، و باعث لطافت هوا و موجب آسايش و رفاه انسان و صفا و پاكي طبيعت مي‌باشد. به همین خاطر يكي از مواهب و نعمتهاي خداوند در آخرت، و يكي از ويژگيهاي بهشت و رضوان حق‌تعالي كه در آيات كريمه و روايات شريفه بارها به آن اشاره شده است، درخت می‌باشد: «وَ بَشِّرِ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فيها خالِدُونَ »؛ (1) «به كسانى كه ايمان آورده، و كارهاى شايسته انجام داده اند، بشارت ده كه باغهايى از بهشت براى آنها است كه نهرها از زير درختانش جاري است. هر زمان كه ميوه اى از آن، به آنان داده شود، مى گويند: اين همان است كه قبلا به ما روزى داده شده بود. [ولى اينها چقدر از آنها بهتر و عالي‌تر است.] و ميوه هايى كه براى آنها آورده مى شود، همه (از نظر خوبى و زيبايى) يكسان‌اند. و براى آنان همسرانى پاك و پاكيزه است، و جاودانه در آن خواهند بود.»

تأثیر درختان بر جسم و جان
گیاهان و درختان، سهمی به‌سزا و نقشی بسیار مهم در زندگی بشر دارند. تلطیف هوا، تعادل دمای محیط، حفاظت از خاک و تأمین بخشی از مواد غذایی مورد نیاز انسان، اندکی از سودمندیهای فراوان آنها است. اسلام مردمان را به تماشای گیاهان سرسبز و نگاه به مناظر جذاب آنها دعوت کرده است. چنان‌که در فرموده‌های معصومین علیهم السلام از تأثیر مثبت گیاهان بر جسم و جان آدمی آثار بسیاری به ما رسیده است.
امام صادق علیه السلام به مفضل می‌فرماید: «... مَعَ مَا فِي النَّبَاتِ مِنَ التَّلَذُّذِ بِحُسْنِ مَنْظَرِهِ وَ نَضَارَتِهِ الَّتِي لَا يُعَدُّ لَهَا شَيْ ءٌ مِنْ مَنَاظِرِ الْعَالَمِ وَ مَلَاهِيهِ؛ (2) نگریستن به گلهای رنگارنگ و درختان سرسبز و خرم، چنان لذتی به آدمی می‌بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر نمی‌توان کرد.»
از امام کاظم علیه السلام نیز نقل شده است که فرمود: «ثَلَاثٌ يَجْلِينَ الْبَصَرَ: النَّظَرُ إِلَى الْخُضْرَةِ وَ النَّظَرُ إِلَى الْمَاءِ الْجَارِي وَ النَّظَرُ إِلَى الْوَجْهِ الْحَسَنِ؛ (3) سه چیز، چشم را جلا می‌بخشد [و بر روشنایی آن می‌افزاید]: نگریستن به گیاهان خرم و سرسبز، نگاه به آب جاری، و نظاره کردن صورت زيبا.»
از مرور روایات، چنین نتیجه می‌گیریم که هرگاه آدمی، به تماشای خرمی گیاهان و درختان سرسبز می‌نشیند، غرق در سرور و لذت می‌شود؛ روان وی آرام می‌گیرد و جانش به تازگی و طراوت می‌گراید. تماشای آنها لذت‌بخش و شادی‌آفرین است. (4)

فواید درختان
محققین درخت را از نظر سلامت فردی، اجتماعی و... دارای فواید بی شماری می‌دانند.
1. ایجاد سلامتی و آسایش: به گفته محققین، تأثيرات فيزيولوژيکي درختان در محيطهاي شهري، بسيار حائز اهميت مي‌باشد. درختان در سلامتي و آسايش ساکنان شهرها سهم بزرگي دارند؛ زيرا با جذب گازهاي سمي از جمله گازكربنيك (5) و ساخت اكسيژن ـ كه يكي از اساسي‌ترين نيازهاي حيات انسان و حيوان است ـ باعث دوام حيات انسان و حیوان مي‌شوند.
2. بهبود کیفیت آب و خاک و هوا: درختان موجب بازگشت آب به چرخه طبيعت شده و کيفيت خاک را بهبود مي‌بخشند و قابليت جذب مقادير زيادي گرد و غبار را از اتمسفر دارا می‌باشند. درختانِ هميشه سبز، قادرند گرد و غبار و ساير آلودگيهاي موجود در هوا را بر روي سطح برگ خود جذب کنند. شستشوي اين مواد در اثر بارندگي، به همراه خار و خاشاک و برگ درختان در فصل پاییز موجب افزايش حاصل‌خيزي خاک در دراز مدت مي‌شود. (6)
طبق بررسیهای دانشمندان روسیه برخی درختان از خود موادی در هوا پخش می کنند که باعث از بین رفتن بسیاری از باکتریها و قارچهای تک سلولی و برخی از حشرات مضر می شود. (7)
3. استفاده از میوه درختان: افزون بر آنچه گفته شد، ميوه بسياري از درختان مورد استفاده انسان و حيوانات است؛ به‌ طوري که مي‌تواند در سلامت تغذيه انسان و تأمين ويتامينهاي مورد نياز آدمي تأثير به سزايي داشته باشد. در فوايد گياه و گياه‌خواري، در متون ديني و طبي، توصيه‌هاي زيادي شده و امروزه ثابت شده است که انسان اوليه از ميوه درختان، گذران زندگي مي‌کرده است.

اهمیت کاشت درخت
از ابتدای اسلام، بزرگان دین بر کاشت درخت سفارش كرده و فضیلت بسیاری برای آن بیان داشته‌اند.
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در اهميت درخت و درختكاري، می فرماید: «إِنْ قَامَتِ السَّاعَةُ وَ فِي يَدِ أَحَدِكُمُ الْفَسِيلَةُ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لَا تَقُومَ السَّاعَةُ حَتَّى يَغْرِسَهَا فَلْيَغْرِسْهَا؛ (8) اگر قيامت بر پا شد و در دست يكى از شما نهالى بود، اگر كمى پيش از قيامت توانست آن را بكارد، بايد بكارد.»
اين روایت، نشانگر تأكيد و توصيه اولياء عظيم الشان اسلام علیهم السلام به اهميت درخت و درختكاري است. گرچه متأسفانه با پيشرفت تكنولوژي، تخريب جنگلها و نابودي درختان علي ‌رغم اهميت و نقش عظيمي كه در زندگي انسان و حيوان و طبيعت دارد، رو به افزايش است، اما جاي خوشبختي است كه بشر امروز به اين عمل زشت خود اذعان و اقرار دارد و سازمانهايي را براي حفظ و حراست و گسترش پاركها و ازدياد درختان به وجود آورده است.
در میان سخنان معصومان علیهم السلام درباره کاشت درخت، به توصیه‌هایی بر می‌خوریم که قابل دقت و درخور توجه است:

1. درخت دارای محصول
گرچه درخت سبز به خودی خود دارای فواید بسیار می‌باشد، اما بزرگان دین بر کاشت درخت دارای محصول، تاکید بیش‌تری نموده‌اند. در اکثر آیات و روایات نیز از درختانی سخن به میان آمده است که دارای میوه می‌باشند. چنان‌که در قرآن، از درختان انار، خرما، (9) انگور، (10) زیتون، (11) و... سخن به میان آمده است.


رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «مَنْ غَرْسَ غَرْساً فَأَثْمَرَ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْأَجْرِ قَدْرَ مَا يَخْرُجُ مِنَ الثَّمَرَةِ؛ (12) هر كس درختى بنشاند و به ثمر بنشيند، خدا به اندازه اى كه ميوه از آن فراهم آيد به او پاداش مى دهد.»
نقل است که روزی انوشیروان از روستایی عبور می‌کرد. پیرمردی را دید که نهال گردو می‌نشاند. انوشیروان گفت: «ای پیر زمانه! درخت نشاندن تو گذشته؛ زیرا تو پیرمرد ناتوانی و درخت گردو دیر بار می‌دهد.» پیرمرد گفت: «کسانی که پیش از ما بودند، درخت نشاندند، ما خوردیم، ما هم می‌نشانیم، بعد از ما می‌خورند.
به یک عمر در کِشت زار جهان
نخوردیم جز کِشتۀ دیگران
کنونم مکافات را کار بند
بکاریم تا دیگران بَر خورَند
انوشیروان، او را آفرین گفت و کیسه زری به او داد. پیرمرد گفت: «دیگران درخت می‌نشانند و چند سالی زحمت می‌کشند تا درختشان به بار بنشیند و حاصل بدهد، درخت من چه زود به بار نشست و حاصل داد.»
انوشیروان که از این جمله خوشش آمده بود، کیسه زر دیگری به او داد و از آنجا گذر کرد. (13)
چه زیبا است که این مسئله به عنوان یک سنت ترویج گردد و برای کاشت نهالهای جدید در پارکها و خیابانها، از درختان دارای محصول و متناسب با خاک آن منطقه استفاده شود تا علاوه بر فواید ذاتی درخت، مردم از محصولات آن نیز استفاده کنند.

2. آب دادن به درخت
مسلم است که کاشت درخت، بدون آبیاری فایده و ثمری ندارد. به تعبیر دیگر، کسانی که بر اساس دستور اسلام اقدام به کاشت درخت می کنند، اما در رسیدگی و آبیاری آن کوتاهی می‌نمایند و موجب خشک و بلا استفاده‌شدن آن می‌شوند، نبايد انتظار ثوابی را که اولیای دین علیهم السلام بر آن تصریح نموده‌اند، داشته باشند. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «خُلِقَ لَهُ الشَّجَرُ فَكُلِّفَ غَرْسَهَا وَ سَقْيَهَا وَ الْقِيَامَ عَلَيْهَا؛ (14) درخت براى او (انسان) آفريده شده است، و او مكلّف است كه آن را در زمين بنشاند و آب دهد و به آن رسيدگى كند.»
همان‌گونه که از سخن حضرت بر می آید، آبیاری و حفاظت از درختان، مخصوص افراد خاص نیست و وظیفه‌ای است انسانی که هر جا درخت تشنه‌ای مشاهده کرد، در آب دادن آن کوتاهی نکند، مگر آنکه آن درخت، درون ملک خصوصی کسی باشد که مسلماً حضور در آن ملک، نیاز به اجازه صاحب آن خواهد داشت.

3. حفظ و نگهداری از درختان
برخی بر این باورند که حفظ درختان تنها بر عهده صاحبان آن است و اگر درختی، صاحب مشخصی نداشت و یا جزء مراتع و جنگلها بود، هر نوع کاری را می‌توان با آن نمود. متأسفانه چنین افرادی نه تنها به خود اجازه بریدن درختان جنگلی را می‌دهند و از چوب آن در جهت منافع خود استفاده می‌کنند، بلکه با خوشحالی از چنین اقدامی، زمینهای آن را که جزء منابع طبیعی و سرمایه ملی و یا بهتر بگوییم سرمایه جهانی است، برای کشت و زرع و گاه ساختمان‌سازی استفاده می‌نمایند. برخی دیگر نیز جنگل را مکانی متعلق به خود دانسته و علاوه بر آنکه شاخه‌های سبز درختان را برای دقایقی تفریح، می‌کَنند و برای افروختن آتش استفاده می‌کنند، بدون هیچ‌گونه احساس مسئولیتی، آتش افروخته را رها می‌کنند و این بی‌مسئولیتی عامل آتش‌سوزی در جنگل و نابودی ده‌ها و صدها هکتار از درختانی می‌شود که نه تنها برای انسانهاي فعلی، بلکه میراثی برای نسلهاي آینده نیز می‌باشد.
اسلام شدیدا با چنین طرز تفکری ـ که متأسفانه در زمان فعلی رواج بیش‌تری یافته است ـ مبارزه کرده و از 14 قرن پیش که سخنی از دود ماشینها و کارخانجات و اهمیت حفظ محیط زیست و غیره نبوده است، بر حفظ درختان تأکید فراوان نموده و آن را تکلیفی بر عهده همگان دانسته است.
امیرالمؤمنین علیه السلام در وصیتی که نسبت به اموال شخصی خود دارد، می‌فرماید: «هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَالِهِ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ يُعْطِيَهُ بِهِ الْأَمَنَة... وَ يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَيْثُ أُمِرَ بِهِ ... وَ أَلَّا يَبِيعَ مِنْ أَوْلَادِ نَخِيلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاسا؛ (15) اين دستورى است كه بنده خدا على بن ابى طالب، امير مؤمنان نسبت به اموال شخصى خود، براى خشنودى خدا داده است، تا خداوند به‌واسطه آن او را وارد بهشت کرده، و آسوده اش گرداند.... و با كسى كه اين اموال در دست او است شرط مى كنم كه اصل مال را حفظ كرده، تنها از ميوه و درآمدش بخورند و انفاق كنند، ... و هرگز نهالهاى درخت خرما را نفروشند، تا همه اين سرزمين [يكپارچه] زير درختان خرما قرار گيرد كه راه يافتن در آن دشوار باشد.»
شاید علت این امر آن باشد که درخت، نعمتی است الهی که چند روزی در دست ما به امانت سپرده شده است و چنان‌ که گذشتگان، آن را برای ما حفظ و نگهداری نموده‌اند، ما نیز مکلفیم در حفظ آن بکوشیم.

4. درختکاری، صدقه جاریه
دین مبین اسلام برای آنکه اهمیت درختکاری را برای مسلمانان صدر اسلام و پس از آن، ملموس‌تر بیان نماید، کاشت درخت قابل محصول را نوعی صدقه معرفی می‌نماید. شاید این عنایت شرع مقدس اسلام از آن جهت است که همانند صدقات مالی، کاشت درخت و نیز حفاظت و نگهداری از آن، به صورت یک برنامه همیشگی در زندگی مسلمانان جاری باشد و مسلمانان این برنامه را جزئی از برنامه‌های خود تلقی نمایند و از آن غافل نگردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْساً أَوْ يَزْرَعُ زَرْعاً فَيَأْكُلُ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ طَيْرٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَتْ لَهُ بِهِ صَدَقَةً؛ (16) هيچ مسلمانى نيست كه درختى را در زمين بنشاند يا زراعتى را كشت كند، و انسان يا پرنده يا چرنده اى از آن بخورد، مگر اينكه براى او صدقه اى محسوب شود.»
طبق سخنان پیشوایان دین، وقف نیز نوعی صدقه جاریه است. به همین علت معصومان علیهم السلام به پیروان خویش تعلیم نموده‌اند تا با وقف درختان این صدقه را ابدی نمایند.
امام باقر علیه السلام نقل می‌فرماید که حضرت زهرا سلام الله علیها برای هفت باغی که داشت وقف‌نامه نوشت و تولیت آن را به حضرت علی علیه السلام و سپس امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و نسلی بعد از نسلی سپرد و مقداد و زبیر را نیز برای این امر شاهد گرفت. (17)
بارها بر این نکته تأکید شده است که در گذشته، با وقفِ حتّی یک درخت، برای حضور نوجوانان جذابیت ایجاد می‌کرده‌اند. هم‌اکنون نیز می‌توان درخت یا درختانی را وقف مسجد نمود تا مسجدیها از میوه‌های آن استفاده کنند یا از درآمد آن برای جوانان و نوجوانان مسجدی ایجاد انگیزه و تنوع نمود.

5. منفعت اخروی درختکاری
اهمیت کاشت و نگهداری درخت تا بدانجا است که در روایات تصریح شده است کسی که درخت بکارد علاوه بر نفع در زمان حیات، پس از مرگ نیز از آن بهره خواهد بُرد، چنانکه امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «سِتَّةٌ تَلْحَقُ الْمُؤْمِنَ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَلَدٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ وَ مُصْحَفٌ يُخَلِّفُهُ وَ غَرْسٌ يَغْرِسُهُ وَ قَلِيبٌ يَحْفِرُهُ وَ صَدَقَةٌ يُجْرِيهَا وَ سُنَّةٌ يُؤْخَذُ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ؛ (18) شش چيز بعد از وفات مؤمن به او ملحق شده [و به او فايده می‌دهد]: فرزندى كه برايش طلب آمرزش كند، قرآنی كه او از خود به يادگار گذاشته [و پس از مرگش خوانده مى شود]، درختى كه كاشته، چاه آبى كه حفر نموده [و وقف كرده]، صدقه جاريه اى كه از خود به جا گذارده است، (19) روش نيكويى كه پس از مرگش مردم به آن عمل مي‌كنند.»
بر اساس این کلام شریف تا هر زمان که مردم از یک درخت بهره برند، ثواب و پاداش برای صاحب آن درخت یا کسی که آن را کاشته است نوشته می‌شود. این پاداش فوق‌العاده، نشان از جایگاه ویژه درختکاری از منظر اسلام دارد.

6. تأثیر نیت در کاشت درخت
گرچه روایات متعدد درباره کاشت درخت، حکایت از تأثیر مادی و معنوی این عمل دارد، اما نباید از این نکته غافل شد که هر کاشت درختی نمی‌تواند دارای اجر و پاداش باشد، بلکه چنان‌که نیت در هر عملی موثر است، در درختکاری نیز اثرگذار بلکه موجب تأثیر معکوس است؛ چنان‌که کاشت یک درخت با نیت گناه و در راستای معصیت، دنیا و آخرت انسان را نابود می‌کند. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِي الْخَمْرِ عَشَرَةً: غَارِسَهَا وَ حَارِسَهَا وَ عَاصِرَهَا وَ شَارِبَهَا وَ ساقِيَهَا وَ حَامِلَهَا وَ الْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَ بَائِعَهَا وَ مُشْتَرِيَهَا وَ آكِلَ ثَمَنِهَا؛ (20) رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد شراب، ده نفر را لعنت نموده است: كسى كه درخت آن را غرس كند، و كسى كه از درخت آن نگهدارى نمايد، و كسى كه انگور را برای گرفتن آب آن بفشرد، و كسى كه آن را بنوشد، و كسى كه ساقى آن شود، و كسى كه آن را حمل كند، و كسى كه [شراب] براى او حمل شود، و كسى كه آن را بفروشد، و كسى كه آن را بخرد، و كسى كه بهاى آن را بگيرد.»
نکته دیگر اینکه در روایات تصریح شده است که زراعت و درختکاری را تنها برای تصاحب و ازدیاد ثروت، و اظهار بزرگی و فضل نسبت به دیگران نکارید، بلکه در کنار تلاش برای تأمین معاش خانواده و زندگی، نیتهای الهی را نیز مد نظر بگیرید. امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید: «مَا أَزْرَعُ الزَّرْعَ لِطَلَبِ الْفَضْلِ فِيهِ وَ مَا أَزْرَعُهُ إِلَّا لِيَتَنَاوَلَهُ الْفَقِيرُ وَ ذُو الْحَاجَةِ ...؛ (21) كشت را براى درآمد بیشتر نمى كارم، بلكه براى آن مى كارم تا فقير و نيازمند از آن بهره مند شوند.»

7. قطع درختان ممنوع
در منابع روایی اسلام، از قطع درختان به شدت منع شده است. اهمیت این مسئله به حدی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره به رزمندگان اسلام سفارش می‌نمود، تا در صورت پیروزی بر دشمن، نکاتی را مد نظر قرار دهند که یکی از آنها پرهیز از قطع درختان بود. امام علی علیه السلام نقل می فرماید: «هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله گروهی را به جهاد می‌فرستاد، به آنان چنین رهنمود می‌داد: «اّنْطَلِقُوا بِسْمِ اللهِ ...لاَ تَقتُلُوا وَلِيداً طِفْلاً وَلاَ اِمْرَأَةً وَلاَ شَيْخاً كَبِيراً، ... وَلاَ تَعقَرنَ شَجَراً إِلاَ شَجَرٌ يَمْنَعُكُمْ قِتَالاً أَوْ يَحْجِزُ بَيْنَكُم وَ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ؛ (22) با نام خدا حرکت کنید ... مبادا به کشتن زنان، پیران و کودکان مبادرت نمایید ... و از قطع درختان بپرهیزید؛ مگر درختی که مانع جنگ یا مانع بین شما و مشرکین باشد.»
اینکه آن بزرگوار، پس از سفارش بر رعایت کودکان، زنان، و پیران، بر حفظ درختان و عدم قطع آنها در حین جنگ تأکید می‌فرماید، حکایت از اهمیت وجود درخت از دیدگاه اسلام دارد.
امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «لَا تَقْطَعُوا الثِّمَارَ فَيَبْعَثَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْعَذَابَ صَبّاً؛ (23) درختان مثمر[که قابلیت میوه دادن دارند] را قطع نکنید؛ چرا که خداوند عذاب را بر شما فرو خواهد فرستاد.»

8. درختان معابر عمومی و جنگلها
آنچه تاکنون مرور نمودیم، پیرامون درختانی بود که مالک شخصی داشت و صاحب آن و یا افرادی که از طرف صاحب آن اجازه ورود به باغ را داشتند، به آبیاری و نگهداری از اشجار می‌پرداختند؛ اما در این قسمت، سخن درباره مالکیت عمومی و منابع طبیعی است. به یقین پاسبانی از درختانی که در خیابانها، پارکها و اطراف شهرها کاشته می‌شود، مربوط به تمام افراد جامعه است و افزون بر لزوم حفظ این درختان توسط تک تک افراد جامعه، هر گونه از بین بردن آن، علاوه بر گناه بی‌توجهی به دستور اسلام، گناه ضرر و زیان به بیت‌المال مسلمین را نیز به همراه خواهد داشت. به تعبیر دیگر از بین بردن یک درخت در پارکها و خیابانها و معابر عمومی به معنی تعرض به حق همه افراد جامعه است، چه آنانی که اکنون در حال حیات‌اند و چه آناني كه در آینده به دنیا خواهند آمد و حق خواهند داشت از این فضای سبز استفاده نمایند.
افزون بر آنچه گفته شد، حفاظت از درختان جنگلی که خداوند متعال برای استفاده همه انسانها آفریده است، از حساسیت بیش‌تری برخوردار است. سخن درباره آثار وجود جنگل و نقش آن در زندگی انسانها بسیار است و نوشتاری مستقل می‌طلبد، اما تنها به این نکته اشاره می‌شود که جنگل علاوه بر پاکیزگی هوا و زیبایی محیط زندگی، در کاهش بلایای طبیعی و کنترل آبهای زیرزمینی نقش بسیار موثری به عهده دارد. بررسیها نشان می دهد هنگام کربن گیری درختان، از 264 گرم ئیدرید کربنیک هوا مقدار 129 گرم اکسیژن آزاد می شود. از این نظر هر هکتار جنگل قادر است سالانه 5/2 تن اکسیژن (اکسیژن لازم برای 10 نفر در سال) را آزاد کند. با این حساب فقط جنگلهای شمال کشور می تواند اکسیژن لازم برای 19 میلیون نفر را در یک سال تأمین کند. (24)
قلع و قمع کردن درختان، و تخریب جنگلها، سر برآوردن خانه‌ها و کارخانه‌های صنعتی در لابلای جنگلها و خلاصه تجاوز افسارگسیخته انسان عصر تکنولوژی و ارتباطات، بر حریم طبیعت و محیط زیست، پیامدهای وخیمی در پی خواهد داشت و آسیبهای جدی فراوانی بر پیکره محیط زیست وارد خواهد آورد. هم اکنون آلودگی فزاینده هوا در جهان، به گونه‌ای است که بیماریهایی بسیار شایع شده و آماری سرسام‌آور به دست می‌دهد که به گفته کارشناسان از بین رفتن بخش قابل توجهی از جنگلها از جمله عوامل آن است.

خلاصه
1. توسعه جنگلها، کاشتن درخت و ایجاد فضای سبز، از وظایف اسلامی و اجتماعی مسلمانان محسوب می‌شود و تبیین مبانی اصیل اسلامی آن برای مردم از جمله وظایف مبلغین دینی و مسئولان مربوطه، می‌باشد.
روحانیان موظف‌اند از منظر دین مبین اسلام به تبیین اهمیت درخت و درختکاری و لزوم حفاظت از آن بپردازند و دست اندرکاران مسائل محیط زیست و منابع طبیعی نیز وظیفه دارند اهمیت حفظ منابع طبیعی را برای مردم بازگو نموده و راه‌های توسعه منابع طبیعی و حفظ آن در مقابل خطرات را برای مردم بازگو نمایند و هر دو گروه باید وظیفه روشنگری دینی خود را در این باره دست کم نگیرند.
2. متأسفانه در زمان کنونی، درختکاری به یک کار نمایشی ـ در هفته درختکاری ـ تبدیل شده است، در حالی که اگر اهمیت درخت و آثار آن برای ادامه زندگی، بیش‌تر برای مردم تبیین گردد و درختکاری در زمان مناسب، و راه‌های نگهداری از آن به صورت یک فرهنگ درآید، نتیجه مطلوب‌تری به دست خواهد آمد. همچنین به عنوان نمونه اگر توسط تابلوی کوچکی، درختان میوه در مدارس، مساجد و... به نام شهیدان منتسب به کسانی که هر درخت را کاشته‌اند نوشته شود، افزون بر ترغیب دوستان و اقوام آن شهیدان بر مراقبت بیش‌تر از آن درخت، موجب خواهد شد تا سالیان سال، نام آن عزیزان برای کسانی که از محصولات آن درخت برخوردار می‌شوند، زنده بماند.


3. گرچه اسلام سفارش فراوانی بر کاشت درخت و نیز زراعت و کشاورزی نموده است، اما در آیات متعددی بر این نکته تصریح كرده است که گرچه شما درخت می‌کارید و زراعت می‌نماید، اما مواظب باشید تا غرور شما را احاطه نکند و این‌گونه بپندارید که همه باغ و زراعت از دسترنج شما است؛ چرا که نتیجه این غرور آن می‌شود که دیگران را از محصولات آن باغ و زراعت محروم کنید و خود را تنها مالک آن بدانید. به ‌خاطر چنین غروری قرآن كريم در آيات 17 تا 33 سوره قلم، به افرادی اشاره مي‌نمايد كه داراى باغ خرم و سرسبزى بودند، و سرانجام بر اثر خيره سرى و عدم انفاق به نیازمندان، موجب نابودی آن باغ شدند. آنان بر این باور بودند که باغ از آنِ ما است و ما خود به محصول اين باغ سزاوارتريم.
بنابراین نباید لحظه‌ای فراموش کنیم که گرچه انسان درخت را در زمین كشت می‌کند، اما رويانيدن تنها كار خدا است. قرآن کریم می‌فرماید: «أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ »؛ (25) «آيا شما آن را مى رويانيد يا ما مى رويانيم؟!»
پيغمبر اكرم صلی الله علیه و آله در مورد زراعت می‌فرماید: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ زَرَعْتُ وَ لْيَقُلْ حَرَثْت (فَاِنَّ الزَّارِعَ هُوَ اللَّهُ)؛ (26) هيچ‌يك از شما نگويد: من زراعت كردم، بلكه بگوييد كشت كردم. [زيرا زارع حقيقى خدا است].»
و نکته پایانی اينكه، گرچه در اسلام بر کاشت درخت در این دنیا تأکید فراوان شده است، اما بر این نکته نیز سفارش بسیار شده است که درختان بهشت نیز باید در این دنیا کاشته شود. محض نمونه، به این روایت از امام باقر علیه السلام اشاره می‌کنیم که فرمود: «مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِرَجُلٍ يَغْرِسُ غَرْساً فِي حَائِطٍ لَهُ فَوَقَفَ لَهُ وَ قَالَ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى غَرْسٍ أَثْبَتَ أَصْلًا وَ أَسْرَعَ إِينَاعاً وَ أَطْيَبَ ثَمَراً وَ أَبْقَى قَالَ بَلَى فَدُلَّنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ إِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَيْتَ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ فَإِنَّ لَكَ إِنْ قُلْتَهُ بِكُلِّ تَسْبِيحَةٍ عَشْرَ شَجَرَاتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَاكِهَةِ وَ هُنَّ مِنَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ؛ (27) رسول خدا صلی الله علیه و آله از کنار باغی عبور می‌کرد که صاحب آن مشغول کاشتن درخت بود. حضرت ایستاد و خطاب به آن شخص فرمود: «می‌خواهی تو را به کاشتن درختی که بنیانش ثابت‌تر و میوه‌هایش زودرس‌تر و پاکیزه‌تر است و برای همیشه باقی مي‌ماند، راهنمایی کنم؟» عرض کرد: «آری یا رسول الله!» آن حضرت فرمود: «صبح و شام بگو سبحان الله و الحمد لله و لااله الاالله و الله اکبر. پس هر گاه تو این ذکر را بگویی، به خاطر هر ذکری ده درخت از انواع درختان میوه، در بهشت برای تو کاشته می‌شود، و آنها از باقیات الصالحات [همین اذکار] است.»


پی نوشت:

1) بقره/25.
2) توحيد المفضل، مفضل بن عمر جعفى كوفى، انتشارات مكتبة الداورى، قم، 1969 م، ص154.
3) روضة الواعظين، محمد بن حسن فتال نيشابورى، انتشارات رضى، قم، ج2، ص 308.
4) سیمای طبیعت در قرآن، دکتر محمد حسن رستمی، مؤسسه بوستان کتاب، قم، دوم، 1386ش، ص60.
5) محض نمونه یک درخت صدساله در طول عمر خود 5/12 میلیون متر مکعب گاز کربنیک هوا را جذب می کند.(هشدار، دکتر محمد خسروشاهی و مهندس شهاب الدین قوامی، انتشارات راه سبحان، چاپ ششم، 1387ش، ص35)
6) برگرفته از کتاب هشدار، ص 36- 38.
7) هشدار، ص35.
8) مستدرك الوسائل، ميرزا حسين نورى، قم، مؤسسه آل البيت علیهم السلام، اول، ج 13، ص460.
9) الرحمن/ 68.
10) یس/ 34.
11) انعام/ 141.
12) مستدرك الوسائل، ج 13، ص460؛ کنز العمال، حسام الدین هندی، تحقيق صفوۀ السقا، الرساله، بیروت، 1405ق، ج 3، ص 896، ش9078.
13) برگرفته از دیوان حزین لاهیجی، مقدمه و تصحیح بیژن ترقّی، کتابخانه خیام، 1350 ش، ص563.
14) توحيد المفضل، ص86؛ بحارالأنوار، علامه مجلسى، مؤسسة الوفاء، بيروت، 1404ق، ج 3، ص 86.
15) نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام، بوستان کتاب، قم، نامه 24.
16) مستدرك الوسائل، ج 13، ص 460.
17) همان، ج14، ص50.
18) الكافي، ثقة الاسلام كلينى، دار الكتب الإسلاميه، تهران، 1365 ش، ج 7، ص 57.
19) صدقه جاريه، يعنى آن كارهايى كه انجام داده و آثارش باقى است و مردم از آن بهره مند مى گردند، مانند: مسجد و ساير بناهاى خير يا حفر قنوات و کاشت درخت يا احداث راه براى عبور مردم و امثال اينها كه مادام كه آثارش باقى است و مردم از آن بهره مند مى شوند ثواب در نامه عمل آن فرد ثبت مى گردد.
20) روضةالواعظين، ج2، ص 464.
21) الأمالي ، شيخ طوسى، انتشارات دارالثقافة، قم، 1414 ق، ص 688.
22) کنز العمال، ج4، ص 478، ش11425.
23) الكافي، ج5، ص264؛ شبیه این روایت در کنز العمال ، ج4، ص 475، ش 11411 نقل شده است.
24) هشدار، ص40.
25) واقعه/64.
26) مجمع البيان في تفسير القرآن، فضل بن حسن طبرسى، انتشارات ناصر خسرو، تهران ،1372ش، ج 9، ص337.
27) الكافي، ج2، ص506؛ تفسير نور الثقلين، عروسى حويزى، انتشارات اسماعيليان، قم، چهارم، 1415 ق، ج 3، ص 265؛ تفسير الصافي، ملا محسن فيض كاشانى، تحقيق حسين اعلمى، انتشارات صدر، تهران، 1415 ق، دوم، ج 3، ص245.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره138

 




تاریخ ارسال مطلب : دوشنبه ١٤ اسفند ١٣٩١ / شماره خبر : ٨٨١٢٣ / تعداد بازدید : 9567

نظرات بینندگان
کاربر مهمان
1391/02/25 12:8
2
5
استفاده کردیم خیلی مفید بود تشکر از نویسنده این مطلب

با سلام، ما هم از شما بابت عنایت و توجهی که داشتید تشکر میکنیم موفق باشید


کاربر مهمان
1391/07/06 19:44
1
4
عالی بود.از شما بابت این وبلاگ زیبا تشکر میکنم.

با سلام خدمت دوست بزرگوار، البته این سایت هست و به یقین وبلاگ با سایت تفاوتهائی دارد. باز ممنونیم از شما دوست عزیز بابت نظری که گذاشتید. موفق باشید


کاربر مهمان
1391/12/08 15:35
2
1
خیلی خوب بود مرسی از زحمات شما وکاربران این سایت که این مطالب زیبا رو گذاشتن

با سلام، از شما هم بخاطر بازدید و تشویقتان تشکر میکنیم موفق باشید


کاربر مهمان
1391/12/15 16:47
2
2
خوبه ولی طولانیه به درد تحقیق مدرسه نمی خوره

با سلام، البته تحقیق برای مدرسه نبود که ارائه دهید! بلکه مقاله ای بود که چیزی از اهمیت درخت و درختکاری در اسلام را بدانیم و عملی کنیم. موفق باشید


کاربر مهمان
1391/12/16 18:2
2
3
خیلی زیباست
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج