چهارشنبه ٣٠ آبان ١٣٩٧
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > تاریخ > تاریخ معصومین 
ماهنامه مبلغان


طه تهامی

تلاشهای پيش از صلح

پس از شهادت اميرالمؤمنين عليه السلام، امام مجتبی عليه السلام سخنرانی پرشوری ايراد كرد.

1. تشكيل شورای براندازی از سوی معاويه
پس از شهادت اميرالمؤمنين عليه السلام، امام مجتبی عليه السلام سخنرانی پرشوری ايراد كرد. مردم در حالی كه می گريستند، به سخنانش گوش می دادند. پس از پايان سخنرانی امام، عبدالله بن عباس برخاست و گفت: «مردم! اين فرزند پيامبرتان و جانشين امامتان است. پس با او بيعت كنيد.»
سپس خود جلو آمد و دست امام را در دست فشرد. (1) مردم نيز به پيروی از او با امام هم پيمان شدند. آن روز، بيست و يكم ماه رمضان سال چهلم هجری بود(2) معاويه از ماجرای بيعت آگاهی يافت، برای اينكه تلاشهايش در به دست گرفتن قدرت، هدر نرود، خيلی زود وارد عمل شد. از اين رو، مشاوران سياسی خود مانند عمروعاص و قيس بن اشعث را حاضر كرد تا برای سست كردن پايه های خلافت امام حسن عليه السلام تصميم بگيرند؛ خلافتی كه حتی يك هفته از روی كار آمدن آن نمی گذشت. آنها به اين نتيجه رسيدند كه اگر خلافت امام را از ميان نبرند، همواره در نگرانی و نااميدی خواهند بود. (3)معاويه همواره يك خط مشی سياسی را پی می گرفت. خط مشی سياسی معاويه هميشه پيرو اين سه اصل فريبكارانه بود: تطميع، تهديد، شكنجه.
او در راستای سياستهای فريبكارانه خود به تناسب از هر سه روش سود می جست. نخست فرد مقابل را با وعده های توخالی و يا گاه واقعی به طمع وا می داشت. اگر نتيجه نمی داد، با استفاده از قدرت و نفوذش او را از عاقبت كارش می ترسانيد و اگر باز هم نتيجه ای نمی گرفت، با زور شكنجه او را از سر راه خود كنار می زد.
نكته مهم در اينجا اين است كه بيشتر كسانی كه دستخوش اين سياست بازی قرار می گرفتند، در همان مرحله اول فريفته معاويه می شدند. شايد به جرأت بتوان گفت كه او تمامی سياستهايش را با بهره گيری از همان روش اول به انجام رسانيد و بدون نياز به زور و شيوه های ديگر، سياستهای شيطانی اش را به كرسی می نشاند.
او برای پيش برد سياست تطميع خود، بايد فضايی مناسب دست و پا می كرد تا بتواند به راحتی مهره های مورد نظر را خريداری كرده و به سوی خود بكشاند. او بايد امام را فردی ناكار آمد در خلافت، سست اراده و صلح جو يا رفاه طلب معرفی می كرد تا بتواند از آب گل آلود، ماهی بگيرد. از همين رو، هجوم تبليغاتی گسترده ای را عليه ايشان آغاز كرد. او افرادی را نزد مردم عراق می فرستاد تا با اغتشاش و شايعه پراكني، افكار عمومی را مشوش ساخته و زمينه های آشوب را آماده سازند.

2. نامه نگاري های دو جانبه
با دستگيری جاسوسان معاويه كه مأموريت شايعه پراكنی و آشوبگری در بافت عمومی جامعه اسلامی را داشتند، امام حسن عليه السلام برای معاويه نامه ای فرستاد تا او را از شكست نقشه های پليدش آگاه سازد. امام نوشت:
«تو پنهانی افرادی را به كوفه و بصره فرستادی تا برای تو جاسوسی كنند. گويا خواستار جنگ هستي. ترديدی نيست كه جنگ واقع خواهد شد. پس منتظر جنگ باش كه اگر خدا بخواهد، درخواهد گرفت. به من خبر رسيده است كه تو از مرگ بزرگ مردی (علی عليه السلام) خشنود شده اي؛ در حالی كه هيچ عاقل و انديشمندی از آن خشنود نيست و...».
در پايان دو بيت شعر بدين مضمون برای او نوشت:
«به كسی كه برخلاف همه فكر ميكند و ديگر انديش است، بگو مانند ديگران برای رفتن آماده باش كه رفتن تو نيز نزديك است.» (4)
معاويه نيز برای امام نامه ای فرستاد و در آن انگيزه های جنگ طلبانه خود را بيشتر بروز داد. معاويه در اين نامه نوشت:
«خدای بيهمتا را می ستايم كه دشمن شما و كشندگان خليفه عثمان است؛ همان پروردگاری كه با عنايت خويش، مردی از بندگان خود را برانگيخت تا علی بن ابيطالب را غافلگير كرده و بكشد و ياران او پراكنده گردند كه از طرف سركردگانشان نامه هايی به دستم رسيده است كه از من برای خود و قبيلهشان امان خواسته اند. به همين جهت، به محض دريافت نامه من، با لشكرت و هرچه برای جنگ با من آماده كرده ای آماده جنگ باش....» (5)
او در اين نامه با چهره ای حق به جانب و مظلوم نما، در درجه اول امام را از قاتلان عثمان قلمداد می كند و در درجه دوم او را آغازگر جنگ و تجاوزگر معرفی می كند تا بتواند همه توطئه های خود را توجيه كند و آن را حركتی شايسته در مقابل جنگطلبی امام بشناساند.
ولی از آنجا كه امامان معصوم هرگز آغازگر جنگ نبوده اند، امام مجتبی عليه السلام نيز درصدد خيرخواهی بيشتر برآمده و برای جلوگيری از كشتار مسلمانان و اتمام حجت، نامه ای به معاويه فرستاد و پس از ستايش الهي، نوشت:
«ای معاويه! به راستی جای شگفتی است كه تو به چنين كاری دست زده ای كه به هيچ گونه شايستگی آن را نداري؛ نه به فضيلتی در دين معروف هستی و نه در اسلام پيشينه ای درخشان داري.
تو فرزند كسانی هستی كه در جنگ احزاب با رسول خدا صلی الله عليه وآله به دشمنی برخاستند. تو پسر پليدترين فرد قريش نسبت به پيامبر هستي. بدان كه خدا تو را نااميد خواهد كرد و به زودی به سويش باز می گردي. آنگاه خواهی دانست كه فرجام نيكوی آن سرا از آن كه خواهد بود. به خدا سوگند، به زودی با پروردگارت ديدار می كنی و به سزای كردار زشت خود دچار خواهی شد و خداوند هيچ گاه به بندگانش ستم نخواهد كرد. پس از در گذشت پدرم علی عليه السلام، مسلمانان امر خلافت را پس از او به من واگذار كردند و من از خدا می خواهم كه در اين دنيای زود گذر چيزی را كه سبب كاستی نعمتهای آخرتش گردد به ما ندهد و از آنچه بر ما عنايت كرده نكاهد.
اينكه من به تو نامه نگاشته ام، تنها به سبب اين بود كه ميان خود و خدايم عذری داشته باشم. اين را بدان كه اگر از مخالفت با من دست برداري، بهره معنوی بزرگی خواهی برد و مصلحت مسلمانان رعايت خواهد شد. از اين رو، به تو پيشنهاد می كنم كه بيش از اين بر باطل پا فشاری نكن و از آن دست بردار و مانند ديگر مردم كه با من بيعت كرده اند، تو نيز بيعت كن؛ زيرا تو خود می دانی كه من به امر خلافت شايسته تر از تو هستم. از خدا بترس و ستم كاری را رها كن و خون مسلمانان را بدين وسيله پاس بدار. راه مسالمتآميز پيش گير و سر تسليم فرود آر و درباره خلافت با كسی كه شايسته آن و از تو سزاوارتر است، ستيزه مجوی تا خدا آتش جنگ و اختلاف را فرو نشاند. اگر هم در خودسری و جنگطلبی خود سرسازش نداري، ناچار با مسلمانان و لشكر انبوه به سوی تو خواهم آمد و با تو پيكار خواهم كرد تا خداوند ميان ما حكم كند كه او بهترين داوران است.» (6)

در نامه امام حسن عليه السلام انگيزهای جز خيرخواهی و اتمام حجت به چشم نميخورد. برای اينكه معاويه رويه خود را تغيير دهد و راه درست در پيش گيرد، لازم بود تا امام همه مطالب را به روشنی بيان می داشت. معاويه با بيشرمي، پاسخ نامه امام را اين گونه داد:
«سياستمداری و تجربه من در خلافت بيش تر است. اين تويی كه بايد از من پيروی كني. پس به فرمان من در ای تا من هم خلافت را پس از خود به تو واگذار كنم. از اين گذشته، هر چه در خزانه عراق يافت می شود را به تو می دهم. آنها را بردار و به هر جا كه می خواهی برو. اجازه نخواهم داد كه كسی بر تو حكومت كند و كارها نيز بدون دستور تو اجرا نخواهد شد. البته كارهايی كه منظور در آن، اطاعت خداباشد، برابر خواست شما انجام می گيرد.» (7)
روشن است كه معاويه با بی شرمی تمام، خود را بالاتر از فرزند رسولخدا صلی الله عليه وآله می دانست كه فريبكاری را مايه برتری خود بر امام می پنداشت. از اينرو، دوباره همان سياستهای كهنه اش را كه پيش تر در جريانهای مختلف مانند جنگ صفين در مورد امام علی و يارانش آزموده بود، به كار گرفت و به امام حسن نيز وعده ولی عهدی خود را داد و بهای كنارهگيری امام از خلافت را نيز از خزانه بيت المال عراق و از جيره مسلمانان پرداخت. با همه اين بيشرميهای معاويه، امام حسن بار ديگر فروتنی كرد و پاسخ او را برخلاف ميل خود و تنها برای اتمام حجتی ديگر، چنين نگاشت:
«چون ستمكاری و زورگويی تو را ديدم، آن را لايق پاسخ ندانستم و به خدا پناه ميبرم. بيا و از راستی و درستی پيروی كن كه من اهل آنم.» (8)
اين آخرين نامه امام به معاويه پيش از لشكركشی بود.

3. آماده سازی سپاه برای جنگ با معاويه
پس از نامه نگاريهای امام و معاويه، هر دو طرف تصميم به رويارويی نظامی با يكديگر گرفتند. امام برای تقويت روحيه نظامی سپاهش، برای آنان سخنرانی كرد؛ در حالی كه نبود روحيه پيكارگری و دفاع از حق را در چشمان آنان می ديد. سپاه امام در ميدان نُخَيله گرد هم آمد و تا دير عبدالرحمن پيشروی كرد. لشكری انبوه با ساز و برگ كامل گردهم آمده بود. امام به عبيدالله بن عباس فرمود:
«ای پسر عمو! من دوازده هزار نفر از جنگجويان و قاريان شهر را با تو همراه ميسازم؛ مردانی كه هر كدام با گروهی از دشمن برابری ميكنند. با آنان همراه شو و نسبت به آنها نرمش نشان ده و فروتنی كن و آنان را به خود نزديك گردان؛ زيرا آنها باقی مانده افراد مورد اطمينان اميرالمؤمنين عليه السلام هستند. همچنان از كرانه رود فرات حركت كنيد تا به سپاه معاويه برسي. هر جا به او برخوردي، جلوی او را بگير تا من به شما برسم. اگر با آنها برخورد كردی تو شروع به جنگ مكن، ولی اگر او جنگ را آغازيد، با او بجنگ. اگر برايت اتفاقی افتاد، قيس بن سعد را جانشين خود كن و پس از او نيز سعيد بن قيس جانشينی را بر عهده گيرد.» (9)
عبيدالله بن عباس به همراه لشكر خود حركت كرد و با معاويه روبهرو شد و ميانشان درگيری رخ داد و او توانست نيروهای معاويه را به عقب نشينی وادار كند.

4. بستر سازی صلح از سوی معاويه
معاويه با ارزيابی توان بالای نظامی امام و ناتوانی خود، به نيرنگی كثيف دست زد و پيروزی خود را در صلح انگاشت، ولی جنگ شروع شده بود و او بايد می كوشيد تا زمينه را برای صلح فراهم سازد. او بايد صلح را به امام تحميل می كرد؛ زيرا ميدانست امام از انگيزه های شيطانی اش باخبر است. از سوی ديگر، معاويه به خوبی از تزلزل روحيه لشكر امام و انگيزه های دنيايی برخی از آنان برای شركت در جنگ آگاهی داشت. بنابراين، از اين سستی و ناتوانی ياران امام سود جست و تحريك و فريب آنان را راهكار اصلی شكست دادن سپاه امام دانست.
از اين رو، به فرماندهان سپاه امام نامه نوشت و سياستهای شيطانياش را درباره آنان به كار گرفت. البته بعضی نپذيرفتند، ولی عبيدالله بن عباس لغزش نشان داد و فريب خورد. معاويه به او نوشته بود كه امام صلح كرده است و بهتر است او نيز دست از جنگ بكشد و فرمانبردار باشد. همچنين به او هزار هزار درهم (يك ميليون درهم) پيشنهاد داده و نيمی از آن را نيز پيشاپيش به او پرداخت كرده بود. او نيز نيمه شب خيمه گاه خود را ترك كرد و به سوی اردوی معاويه گريخت. (10) هنگامی كه خبر پناهنده شدن عبيدالله بن عباس پيچيد، در لشكر آشفتگی پديد آمد؛ اين در حالی بود كه امام هنوز به اردوگاه خود نرسيده بود.
معاويه نيز از فرصت استفاده كرد و بر اين آشفتگی بيشتر دامن زد تا پيش از رسيدن امام كار را يكسره كند. او افرادی را به لشكرگاه امام فرستاد كه می گفتند: ای مردم اين عبيدالله بن عباس امير شماست كه به معاويه پيوسته و پناهنده شده است و اين هم حسن بن علی است كه صلح كرده است. پس خود را به كشتن ندهيد(11) .
بدين ترتيب، با شايعه پراكنی در نبود امام، زمينه را برای صلح آماده ساختند. از سوی ديگر، معاويه گروهی را برای مذاكره با امام به مدائن فرستاد تا درباره پارهای از موضوعات به جز صلح با امام گفتگو و تبادل نظر كنند، ولی وقتی كه از خيمه امام بيرون آمدند و به سوی قرارگاه خويش به راه افتادند، بلند بلند ـ به گونه ای كه مردم می شنيدند ـ به همديگر می گفتند:
«خدا را شكر كه امام صلح را پذيرفت و خدا به وسيله فرزند رسولش، خون بی گناهان را حفظ كرد.» (12)
اين دروغ پردازيها و شايعه پراكنيها، هم لشكر امام را از هم گسيخت و هم خشم اطرافيان امام را برانگيخت. آنان با شمشيرهای برهنه به خيمه امام ريختند. سجاده نماز را از زير پای حضرت كشيدند و وسايل امام را غارت كردند. شماری از ياران راستين امام به دفاع برخاستند و امام را بر اسب خود سوار كردند و از معركه دور نمودند. (13) اوضاع و شرايط چنان مبهم و آشفته بود كه امام ترجيح داد در فرصتی مناسب تر به روشن كردن موضع خود بپردازد.

بررسی عوامل صلح
عوامل زيادی در صلح امام حسن عليه السلام با معاويه نقش داشت كه برخی از آن شفاف و بعضی ديگر پيچيده بود. در اينجا به بررسی برخی عوامل می پردازيم:

1. فريبكاری معاويه
چنانچه ديديم معاويه در دوران زمامداری اش پيوسته می كوشيد با سياستهای عوام فريبانه، واقعيتها را ديگر گونه جلوه دهد و از ابزارهای پيچيده ای بهره برد. او با شايعه پراكني، دروغپردازي، تطميع فرماندهان نظامی و سياسي، معرفی چهره ای مذهبی و شريعت دوست از خود، و ده ها راهكار ديگر فضا را كاملا مبهم و تيره كرد.
در جريان صلح، او نه تنها به خريدن عبيدالله بن عباس بسنده نكرد، بلكه از خود او برای جلب ديگر افراد بهره گرفت و گروه زيادی از سپاهيان امام را توسط او از لشكر جدا كرد.
گفتنی است فريبكاری دشمن را نمی توان عامل مستقل در شكست يك لشكر دانست؛ اگر در سپاهي، عناصر ساده لوح، دنيا دوست و سست عقيده باشند، فريب كاری دشمن می تواند كار آمد گردد و زمينه های شكست را فراهم آورد. وقتی امام حسن عليه السلام مجبور به صلح شد با بينشی ژرف و عملكردی روشنبينانه، صلح را پذيرفت تا توطئه دشمن را خنثی سازد و اندك مسلمانان واقعی را كه در كنار او مانده بودند، در امان بدارد.

2. بی وفايی و دنيازدگی سپاهيان امام حسن عليه السلام
درگيريها و جنگهای طولانی ای كه در زمان علی عليه السلام با گروههای مختلف در گرفته بود، نوعی خستگی از جنگ و بيعلاقگی به دفاع از حق و حقيقت در ميان سپاهيان امام بر جای گذاشته بود. همچنانكه علی عليه السلام در دوران خلافت خود نيز با اين مشكل روبهرو بود و به سختی مردم را به دفاع از حق و ايستادگی در برابر مهاجمان ترغيب می كرد. به گونه ای كه می فرمود:
«ملّتها صلح می كنند در حالی كه از ستم زمامدارانشان در وحشت اند، ولی من صلح می كنم در حالی كه از ستم ياران خودم در وحشتم. شما را برای جهاد با دشمن برانگيختم، به پای برنخاستيد. حقيقت را به گوش شما خواندم، ولی نشنيديد. شما را به مبارزه با سركشان ترغيب كردم، هنوز سخنانم پايان نيافته، مانند قوم «سبأ»، پراكنده شديد و در لباس اندرز و پند، همديگر را فريب داديد تا مبادا سخنانم در شما اثر كند... رهبرتان از خدا اطاعت می كند، شما با او مخالفت می كنيد، ولی رهبر شاميان معاويه از خدا نافرمانی می كند و از او فرمانبرداريد. به خدا سوگند، دوست دارم معاويه شما را با افراد خودش مبادله كند و مثل مبادله دينار با درهم، ده نفر از شما را برابر يكی از افراد خودش به من بدهد.» (14)
اين خط رفاهطلبی و آسايش پرستي، در زمان خلافت علی عليه السلام نيز بود و اكنون امام مجتبی عليه السلام با افرادی به جنگ معاويه رفته بود كه سرزنشهای علی عليه السلام به راهشان نياورده بود. براين اساس، همين روحيه ذلتپذيري، امام را با بحران پذيرش صلح روبهرو ساخت. امام با شناختی كه از اطرافيان و روحيه آنان داشت، كوشيد تا باز هم با نصيحت آنان را به مبارزه تشويق كند. بر اين اساس، اين گونه با آنان سخن گفت:
«هيچ چيز نمی تواند ما را از رويارويی با سپاه شام باز دارد. ما در گذشته، با تكيه بر پشتوانه استقامت شما با شاميان وارد جنگ شديم، ولی امروز شايعه پراكنيهای بيهوده و كينه توزيها، استقامت شما را از ميان برده و لب به شكوه گشوده ايد. وقتی به جنگ صفين می رفتيم، دين را بر دنيا برگزيده بوديد، ولی امروز منافع خود را لحاظ می كنيد. ما همانيم كه در گذشته بوديم، ولی شما مانند گذشته وفادار نيستيد.
شماری از شما بستگان خود را در جنگ صفين و برخی ديگر نيز در نهروان از دست دادند. گروهی بر آنها اشك می ريزيد. عده ای هم خونبهای آنها را می خواهيد. ديگران هم از دستورهای من سرپيچی ميكنند. معاويه به ما پيشنهادی دور از انصاف داده است كه با هدف ما و عزت اسلامی ما منافات دارد. حال اگر برای كشته شدن در راه خدا آمادهايد برخيزيد و با شمشير پاسخ او را بدهيد، ولی اگر خواستار آسايش و رفاه هستيد بگوييد تا صلح را بپذيرم.»
سخن امام پايان نيافته بود كه همه سپاهيان فرياد زدند: «زندگي! زندگي!» (15)
امام با ديدن سستی سپاهش، به ناچار صلح را پذيرفت. گذشته از اينكه شماری از آنان نيز پيش تر با نامهنگاريهايشان با معاويه به استقبال صلح رفته بودند. حتی برخی نيز آمادگی خود را برای تسليم امام به معاويه و يا ترور او اعلام كرده بودند. از اين رو، وقتی از امام علّت صلح را می پرسيدند، پاسخ داد:
«به خدا اگر با معاويه می جنگيدم، مرا دست بسته به او تحويل می دادند.» (16)

3. انگيزه های مختلف در سپاهيان امام حسن عليه السلام
چنانچه در سخنرانی امام نيز به چشم می خورد، افرادی با انگيزه های مختلف در سپاه ايشان گرد آمده بودند و سپاه امام در هدف خود يكپارچه نبود. دستهای از آنان در اثر انديشه های انحرافی خوارج برای دستيابی به معاويه و قتل او صف آراسته بودند؛ زيرا پس از قتل علی عليه السلام هدف بعديشان معاويه بود. همچنانكه ابن ملجم نيز بر آن اعتراف كرده است. (17)گروهی در راستای تعصبات قبيله ای و برخی ديگر نيز به طمع غنيمتهای جنگی آمده بودند. اين گوناگونی و اختلاف انگيزه ها، سبب شده بود كه فرمانبرداری لازم را از امام به عمل نياورند.

اهداف و انگيزه های امام حسن عليه السلام از پذيرش صلح
افزون بر عواملی كه سبب تحميل صلح به امام بر شمرده شد، ميتوان به اين جريان از نگاه امام مجتبی عليه السلام نيز نگريست. امام حسن عليه السلام با در نظر گرفتن موارد زير دست به صلح زدند:

1. خطر تهاجم خارجي
حمله روميان خطر جدی و بزرگی بود كه همواره سرزمين مسلمانان را تهديد می كرد. آنها از آغاز ظهور اسلام ضربه های مهلكی از مسلمانان خورده بودند و همواره در پی فرصتی مناسب می گشتند تا تهاجمی تلافی جويانه را آغاز كنند. با انتشار خبر بروز فتنه های داخلی در كشور اسلامي، آنها به سرعت واكنش نشان دادند و برای عملی كردن آرمان سلطه گرانه خود لشكركشی كردند؛ ولی صلح امام سبب دفع اين خطر بزرگ گرديد. (18)
زيرا هدف اصلی امام حفظ نظام اسلامی در سطح كلان بود؛ نه استحكام خلافت خود.

2. رعايت مصلحت عمومي
سيره پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله و پيشوايان دين اين بود كه هيچ گاه آغازگر جنگ نبودند و تا حمله ای صورت نمی گرفت، دست به شمشير نمی بردند. بر اين اساس، همواره حجت را تمام می كردند و تا جايی كه امكان داشت می كوشيدند كه با نصيحت و خيرخواهی از خونريزی جلوگيری كنند و در صورت نااميدی از حق گرايی دشمن، به جنگ دست می زدند.


امام مجتبی عليه السلام از جنگ و پيكار و بذل جان خويش در راه خدا دريغ نمی ورزيد. او كانون شجاعت و ستم ستيزی بود، ولی افكار عمومی جامعه، پذيرای روحيه بلند او نبود. او از حق خود گذشت تا مبادا در آن دوره حساس زماني، گزندی به اسلام و جامعه مسلمانان وارد شود. وی با در نظر گرفتن مصالح جامعه اسلامي، و برای جلوگيری از چند دستگی و حفظ اركان نظام اسلامي، خود را كنار كشيد و صلح كرد. زيرا او دشمن خود را به خوبی می شناخت و ميدانست كه جنگ با او نيز سبب جلوگيری از سرپيچی او نخواهد شد. جنگ تنها عرصه را بر امام تنگ می كرد. امام به خوبی می دانست كه با ادامه دادن جنگ نابرابر، اسلام دوام چندانی نخواهد آورد. امام دوران خلافت پدرش را به خوبی در نظر داشت و دشمن حيلهگر را كاملا می شناخت كه چگونه برای رسيدن به قدرت، به هر جنايتی دست می زند و چون روزبهروز از شمار مسلمانان راستين كاسته می شد، خطری سخت تر از دوران خلافت علی عليه السلام اسلام را تهديد می كرد؛ زيرا برای مثال، عبيدالله بن عباس در زمان اميرالمؤمنين چهره درخشانی از خود نشان داده بود. او از فرمانداران علی عليه السلام و افراد مطمئن آن زمان به شمار می رفت و علی عليه السلام او را به فرمانداری يمن گمارده بود، ولی يك شب بيش تر در اردوگاه امام حسن عليه السلام دوام نياورد.
امام برای خنثی كردن توطئه های معاويه كه هر روز خطرناك تر می شد، كنار رفت. خون مسلمانان بيگناه برای او بيش تر از خلافت بر آنها ارزش داشت. از اين رو، به صلح تن در داد. خود بارها می فرمود:
«من جنگ را تنها به خاطر رضايت خدا و حفظ خون مسلمانان رها كردم.» (19)

3. حفظ جايگاه امامت
معاويه به تلاش گسترده ای برای تخريب چهره امامان معصوم دست يازيده بود. او تمام توان خود را برای شوراندن مردم و تشويش فضای سياسی عليه امام به كار می گرفت. او می خواست داغ ننگی را كه سالهای سال بر پيشانی خاندان اميه خورده بود، پاك كند و شكل زيبنده ای به حكومت خود دهد و تمام آن خفتها و خواريها را متوجه امام مجتبی عليه السلام گرداند و خود را برای مردم، محبوب تر جلوه دهد. زمينه های چنين فتنه ای را نيز پيش تر در ميان سپاه امام آماده كرده بود. امام فتنه انگيزيهای او را به چشم می ديد، ولی مردم درك نمی كردند كه معاويه چگونه شخصيت امام را زير سؤال می برد. او هنگامی كه به دست افراد سپاهش زخم خورد، در اين باره فرمود:
«به خدا من معاويه را به اين مردم ترجيح ميدهم؛ زيرا خيال كردهاند كه شيعه و پيرو من هستند، ولی نقشه قتل مرا می كشند. اثاثيه مرا به غارت می برند و مالم را می دزدند. به خدا اگر من از معاويه پيمانی برای حفظ جانم بگيرم، بسيار بهتر است كه در ميان ياران خودم در امان نباشم. بسيار بهتر از اين است كه اينان كه خود را پيرو من می پندارند مرا بكشند و خانواده ام را به اسيری برند. به خدا اگر با معاويه می جنگيدم، همينان دست و گردنم را بسته و به معاويه تسليم می كردند. به خدا اگر من با او صلح كنم، جايگاهم محترم شمرده شده و عزيز می مانم؛ ولی اگر بجنگم يا مرا به خواری اسير می كند و يا با منت گذاردن آزاد می كند كه تا قيامت اين داغ ننگ از پيشانی بنی هاشم پاك نخواهد شد؛ خوار می گرديم و معاويه و دودمانش تا ابد بر زنده و مرده ما منت خواهند گذاشت.» (20)
پس بايد دانست كه امام افقی را ميديد كه هيچ يك از يارانش آن را نمی ديدند. آنان نگرشی سطحی به جريان داشتند.

4. سكوت تا بلوغ سياسي
گاه گذشت زمان آموزگار خوبی برای وجدانهای خواب آلوده است كه با عافيتطلبی روزگار می گذرانند و تازيانه بی وفايی را نچشيده اند و همواره گردش روزگار را بركام مراد می انگارند؛ به سان كودكی لجوج كه از سختی آموزش می گريزد و لذت بازی را برمی گزيند و تنها آن روز می فهمد كه ديگر پشيمانی سودی نمی بخشد.
اندرزهای امام نه در معاويه اثر می كرد و نه در دل مردم، تا از او پيروی كنند. امام وقتی افكار عمومی را برای پذيرش جنگ آماده نمی بيند و اسلام عزيز را در معرض آسيبهای گوناگون می يابد، صلح می كند و مبارزه را به گونه ای ديگر آغاز می كند. او می خواست با كمك مسلمانان، اسلام را از خطر نجات دهد، ولی با پشت كردن آنان و شانه خالی كردن از زير بار جنگ، به ناچار خود به تنهايی بار تمام مسئوليتها را بر دوش گرفت و به آنان فرصت داد تا فردا به چشم خويش عاقبت غفلت امروزشان را ببينند تا در آينده با عزمی راسخ تر و اراده ای جدی تر برای حق از دست رفته بپاخيزند.
آنچه بر امام در آن مقطع حساس زمانی تكليف بود، ياد آوری فردايی سخت برای جامعه نافرمان بود كه عافيت می طلبيدند. تمامی اين لجاجتها در جهتی سامان می گرفت كه امامِ بر حق مردم در خانه تنها بماند و درنده ای سيريناپذير بر آنان حكومت كند. هم چنانكه اعمال فشار، تهديد و شكنجه از همان روزهای آغازين حكومت معاويه بر مردم كوفه و بصره كه عليه او قد علم كرده بودند آغاز شد. نامشان از دفتر بيت المال حذف گرديد. شهادت دادنشان پذيرفته نشد، داراييشان به تاراج رفت و خانه هايشان ويران شد. (21) همه اينها كفاره لحظه ای غفلت و آسايش خواهی بود.
امام هيچ سياستی را در آن شرايط آشفته برتر از صلح نمی يافت. تنها به آنان فرصت داد تا نتيجه نادانی و رفاهطلبيشان را ببينند. امام تنها دراينباره به شيعيانش فرمود:
«شما شيعيان من هستيد. اگر من در پی رياست و دنيا پرستی بودم، معاويه هرگز اينگونه بر من پيشی نمی گرفت، ولی من چيزی را ميبينم كه شما نميبينيد. آنچه روا داشتم، تنها برای جلوگيری از خونريزی و حفظ جان شما بود. پس حال كه اين گونه شد، به امر خدای خود راضی و در برابر دستور او تسليم باشيد. حال به خانه هايتان برويد و آسايش يابيد.» (22)


پی نوشت :

1) كشف الغمة فی معرفة الائمة، علی بن عيسی الاربلي، ج 2، ص 156.
2) ابن ابی الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 30.
3) همان، ص 32.
4) مقاتل الطالبيين، ابوالفرج الإصبهاني، ص 44.
5) همان، ص 59.
6) همان، ص 67.
7) همان، ص 69.
8) همان، ص 70.
9) تاريخ اليعقوبي، احمد بن ابی يعقوب، ج 2، ص 190.
10) همان، ج 2، ص 191؛ مقاتل الطالبيين، ص 59.
11) مقاتل الطالبيين، ص 58.
12) تاريخ اليعقوبي، ج 2، ص 191.
13) همان، ص 192.
14) نهج البلاغه، خطبه 97.
15) بحار الانوار، محمد باقر المجلسي، ج 44، ص 21.
16) همان.
17) همان، ج 43، ص 302.
18) تاريخ اليعقوبي، ج 2، ص 208.
19) بحار الانوار، ج 44، ص 25.
20) الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسي، ص 148.
21) شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 43.
22) بحار الانوار، ج 44، ص 28.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره 71.





تاریخ ارسال مطلب : سه شنبه ١٩ دی ١٣٩١ / شماره خبر : ٩٢٤٠٤ / تعداد بازدید : 2345/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج