شنبه ٢٤ آذر ١٣٩٧
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > خبر خوان 
ماهنامه مبلغان


سيد محمود طاهري

حقوق مالي در سخن امام رضا(ع)

سخنان اهل‌بيت(ع) در بردارنده خير دنيا و آخرت است. سيره و سخن ايشان، هم ناظر به دنيا و سامان بخشيدن به امور اين جهان مي‌باشد و هم آخرت و آباداني سراي ديگر در آن لحاظ شده است...

مقدمه


سخنان اهل‌بيت(ع) در بردارنده خير دنيا و آخرت است. سيره و سخن ايشان، هم ناظر به دنيا و سامان بخشيدن به امور اين جهان مي‌باشد و هم آخرت و آباداني سراي ديگر در آن لحاظ شده است.
آموزه‌هاي به جاي مانده از امام رضا(ع)، همچون منشوری است با زوایای گوناگون که اخلاق، عرفان، اقتصاد، اجتماع و آنچه مورد نیاز انسانهاست و زمینۀ خوشبختی آنها را در دنیا و آخرت فراهم مي‌آورد، در آن مي‌درخشد.
سخنان آن حضرت با در برداشتن دقیق‌ترین نکته‌های توحیدی و عرفانی، راهکارهای یک زندگی دنیوی ایده‌آل و شرافتمندانه را ارائه مي‌كند. بر این اساس، سیره و سخن آن حضرت جامعیّت تامّ داشته، بر قلّۀ کمال جای گرفته است. بنابراین شکی نیست که هر چه بیش‌تر با سیرۀ آن حضرت آشنا شویم، و از زلال سخنان آن امام لبریز كردیم، به کمال انسانی خود نزدیک‌تر شده، دنیا و آخرت خود را آبادتر خواهیم نمود. به امید رسیدن به قلّۀ چنین معرفتی و به برکت دعای چنین امامی.
ای شهی کز عدل و احسان بی قرینی
شاهد حق قبلۀ دنیا و دینی
مقتدای خلق و خاص الخاص حقّی
مظهر آیات ربّ العالمینی
چون در اقلیم رضا قطب زمانی
تاج بخش جمله شاهان زمینی
کشتی نوحی و امت را امامی
خضر وقتی، سرّ سبحان را امینی
اهل دل بر خوان جودت میهمانی
اهل دانش خرمنت را خوشه چینی
عارفان را رهبر اقلیم قدسی
عاشقان را آیت آن نازنینی
چشم الطاف و عنایت سوی ما کن
ای که در لطف و کرامت بی قرینی(1)
در این مقال، در بُعد اقتصادی و در باب حقوق مالی که به عهدۀ یک مسلمان است، گلگشتی در سیره و سخن آن حضرت داریم. یکی از این حقوق مالی «خمس» و «زکات» است.

خمس؛ گره گشاه معنوی، و گشایشگر مادی
بسیاری از آموزه‌های دینی، همراه با ثمره‌های معنوی، فواید مادی نیز دارند. نمونه‌ای از این آموزه‌ها «خمس» مي‌باشد. پرداخت خمس افزون بر آنکه پالایش روح از زنگارها و پاداشهای معنوی را در پی دارد و به رضا و خشنودی خداوند مي‌انجامد، در افزایش رزق و روزی و سامان دادن به اقتصاد انسانها نیز تأثیر به ‌سزایی دارد. در این باره در حدیثی دلنشین از امام رضا(ع) مي‌خوانیم: «كَتَبَ رَجُلٌ مِنْ تُجَّارِ فَارِسَ مِنْ بَعْضِ مَوَالِي أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا(ع) يَسْأَلُهُ الْإِذْنَ فِي الْخُمُسِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ ضَمِنَ عَلَى الْعَمَلِ الثَّوَابَ وَ عَلَى الضِّيقِ الْهَمَّ لَا يَحِلُّ مَالٌ إِلَّا مِنْ وَجْهٍ أَحَلَّهُ اللَّهُ وَ إِنَّ الْخُمُسَ عَوْنُنَا عَلَى دِينِنَا وَ عَلَى عِيَالَاتِنَا وَ عَلَى مَوَالِينَا وَ مَا نَبْذُلُهُ وَ نَشْتَرِي مِنْ أَعْرَاضِنَا مِمَّنْ نَخَافُ سَطْوَتَهُ فَلَا تَزْوُوهُ عَنَّا وَ لَا تَحْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ دُعَاءَنَا مَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ فَإِنَّ إِخْرَاجَهُ مِفْتَاحُ رِزْقِكُمْ وَ تَمْحِيصُ ذُنُوبِكُمْ وَ مَا تُمَهِّدُونَ لِأَنْفُسِكُمْ لِيَوْمِ فَاقَتِكُمْ وَ الْمُسْلِمُ مَنْ يَفِي لِلَّهِ بِمَا عَهِدَ إِلَيْهِ وَ لَيْسَ الْمُسْلِمُ مَنْ أَجَابَ بِاللِّسَانِ وَ خَالَفَ بِالْقَلْبِ وَ السَّلَام؛(2)
مردی از بازرگانان فارس که از پیروان امام رضا(ع) بود، به آن حضرت نامه‌ای نوشت و درباره خمس اجازه خواست. حضرت در پاسخ او نوشت: به نام خداوند بخشنده و مهربان. همانا خداوند، وسعت‌دهنده و کریم است؛ در مورد عمل و کار ضامن ثواب مي‌باشد و در تنگی، ضامن غم و اندوه. هیچ مالی حلال نیست جز از راهی که خدا آن را حلال کرده است، و همانا خمس کمک ماست بر دین، عیالات و دوستان ما، و وسیلۀ بذل و بخشش ما و مایۀ حفظ آبروی ما از کسی که از او بیم داریم. آن را از ما دریغ ندارید و خود را تا آنجا که مي‌توانید از دعای ما محروم نسازید. بدرستی که پرداخت خمس کلید روزی شما است، و مایۀ پاک شدن گناهان شما، و چيزی است که برای روز بینوایی خود آماده مي‌کنید، و مسلمان کسی است که به عهدی که خدا با او کرده وفا کند؛ و مسلمان نیست آن کس که با زبان اجابت کند و در قلب مخالفت نماید. والسلام.»


زکات؛ عامل تعدیل ثروتها، و زدودن فقرها
زکات، یکی از اصول اقتصادی، اعمال عبادی - اجتماعی بنیادین و مهم اسلام است. قرآن کریم زکات را همسنگ نماز دانسته و در بسیاری از آياتی که در آن به نماز توصیه شده، نام زکات را نیز در کنار آن آورده است، که نمونه‌هایی از آن عبارتند از: «وَ اَقیموُا الصَّلوۀ و آتوُا الزّکوۀ ...»؛ (3)«و نماز را بپا دارید و زکات را بپردازید.»
«الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاۀ وَهُم بِاالآخِرَۀِ هُم یُوقِنونَ»؛(4) «آنها که نماز را بپا مي‌دارند و زکات را مي‌پردازند و به آخرت یقین دارند.»
امام رضا(ع) با اشاره به گره‌گشا بودن زکات در معضلات اقتصادی و نقش آن در فقرزدایی و تعدیل ثروتها و در مقام بیان علت تشریع زکات چنین مي‌فرماید: «ِلِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ كَلَّفَ أَهْلَ الصِّحَّةِ الْقِيَامَ بِشَأْنِ أَهْلِ الزَّمَانَةِ وَ الْبَلْوَی مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الزِّيَادَةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ لِأَهْلِ الضَّعْفِ وَ الْعَطْفِ عَلَى أَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَ الْحِثِّ لَهُمْ عَلَى الْمُسَاوَاةِ وَ تَقْوِيَةِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُمْ عَلَى أَمْرِ الدِّين؛ چون خدا مردمان تندرست را مکلف کرده است تا به مردم زمین‌گیر و گرفتار رسيدگي کنند، [در ضمن] پرداخت زكات موجب بركت مال، و سبب رأفت و مهرباني نسبت به ناتوانان و عطف توجه به مسكينان و انگيزش مردمان به مساوات و تقويت فقرا و مدد رساندن به ايشان در انجام دادن تكاليف ديني است.» (5)
«آنچه از مجموعۀ آیات و روایات رسیده دربارۀ زکات و تشریع آن بدست مي‌آید، این است که چنین قانونی در مهم‌ترین هدف خود، برای از بین بردن فقر و عوارض آن از عرصه‌های زندگی به صورتی فراگیر و چارچوب داراست، که در نتیجه، سیماي جامعه اسلامی از فقر به بی‌نیازی تحوّل یابد، و دیگر در آن بیچاره و نیازمندی مشاهده نشود، و همه، اهل ایمان و دارای عزّت باشند. همچنین زکات وسیلۀ عمده‌ای برای عادت دادن مردم به بخشیدن و انفاق است، تا آنجا که این امر بدان منجر شود که در راه دین خدا از بذل جان خود و کسانش نیز مضایقه نکند. نباید از نظر دور داشت که میان قرب به خدا و عبادت او در نماز، و بخشیدن مال برای برانداختن فقر و بیچارگی از جامعۀ اسلامی، ارتباطی نیرومند و استوار وجود دارد؛ پس زندگی اسلامی زندگی‌ای است که اجزای آن از یکدیگر منفصل نمي‌باشد؛ از اینرو نماز با زکات قبول مي‌شود، و زکات با نماز به درگاه خدا راه مي‌یابد، و ایمان و یقین با پرداختن زکات شناخته مي‌شود.» (6)

عدم انحصار حقوق مالی به خمس و زکات
همان‌گونه که از آموزه‌های دینی استفاده مي‌شود، حقوقی که در اموال انسانهاست، به خمس و زکات منحصر نمي‌شود، و جز اینها، حقوق دیگری نیز در اموال انسان وجود دارد که به حکم وجدان، انصاف و دگرگرایی، هر مسلمانی موظف به پرداخت آنها مي‌باشد. شخصی به نام «ولید» مي‌گوید: «از حضرت رضا(ع) پرسیدم: سرورم! آیا در دارایی انسان جز زکات، حق دیگری نیز هست که باید بدهد؟ حضرت در پاسخ فرمود: آری، خدا مي‌فرماید: «وَالّذینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَن یُوصَلَ»(7) و آنان که با آنچه که خدا به پیوند آن فرمان داده است، پیوند برقرار مي‌سازند.» (8)
همچنین امام رضا(ع) فرمود: «سُئل عن رسول الله!ِ أَ فِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ قَالَ نَعَمْ بِرُّ الرَّحِمِ إِذَا أَدْبَرَتْ وَ صِلَةُ الْجَارِ الْمُسْلِمِ فَمَا أَقَرَّ بِي مَنْ بَاتَ شَبْعَان وَ جَارُهُ الْمُسْلِمُ جَائِعٌ؛ از رسول خدا(ص) پرسیده شد که: آیا در مال، حقی جز زکات هست؟ فرمود: آری، نيكي کردن به خویشاوندی که به او پشت کرده است، و به زندگی همسایۀ مسلمان رسیدگی کردن؛ هر کس با گرسنه بودن همسایه مسلمانش سیر بخوابد، به پیامبری من ایمان نیاورده است.» (9)
امام رضا(ع) در حدیثی به کسانی که از پرداختن حقوقی که در اموالشان است به تهی‌دستان و بینوایان، خودداری مي‌ورزند، چنین هشدار داده است:
«إِنَّ صَاحِبَ النِّعْمَةِ عَلَى خَطَرٍ إِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ حُقُوقُ اللَّهِ فِيهَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَتَكُونُ عَلَيَّ النِّعَمُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَا أَزَالُ مِنْهَا عَلَى وَجَلٍ - حَرَّكَ يَدَهُ - حَتَّى أَخْرُجَ مِنَ الْحُقُوقِ الَّتِي تَجِبُ لِلَّهِ عَلَيَّ فِيهَا؛(10) صاحب نعمت در خطر است؛ همانا که پرداختن حقوق خدا در آن نعمت بر او واجب است. به خدای سوگند که خداوند نعمتهایی به من مي‌دهد؛ و من پیوسته در این باره بیمناکم - و دستش را [به نشانه اظهار تأسف] تکان داد - تا آنگاه که از عهده حقوقی که خدا بر من واجب کرده است، درآیم.»


انگیزه‌های زراندوزی
زراندوزی و گردآوری بی‌حساب مال، یکی از عوامل ایجاد شکاف طبقاتی بین جامعه است. قرآن کریم به زراندوزانی که هرگز با پول خود انفاق نمي‌کنند و گره‌های اقتصادی مردم و جامعه را نمي‌گشایند وعده عذابی دردناک داده و مي‌فرماید: «وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيم* يَوْمَ يُحْمى‏ عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى‏ بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ»؛ «کسانی که زر و سیم را گنجینه کرده، آن را در راه خدا هزینه نمي‌کنند، ایشان را به عذابی دردناک بشارت ده، روزی که آن [گنجینه]ها را در آتش بگذارند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند [و گویند:] این است آنچه برای خود اندوختید؛ پس [کیفر] آنچه را مي‌اندوختید، بچشید.» (11)
امام رضا(ع) در حدیثی زیبا به ریشه‌های زراندوزی و بررسی زراندوزان از منظر روان‌شناختی اشاره کرده، انگیزه‌های زراندوزی را چنین بیان مي‌فرماید: «لَا يَجْتَمِعُ الْمَالُ إِلَّا بِخِصَالٍ خَمْسٍ بِبُخْلٍ شَدِيدٍ وَ أَمَلٍ طَوِيلٍ وَ حِرْصٍ غَالِبٍ وَ قَطِيعَةِ الرَّحِمِ وَ إِيثَارِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ؛ مال جمع نمي‌شود مگر با پنج خصلت [و پنج انگیزه]: بخل شدید، آرزوی دراز، حرص غلبه کننده، قطع رحم، و مقدم داشتن دنیا بر آخرت.» (12)
پدیدۀ شوم زراندوزی، از آفات روحی است که از خوی و خصلت، شیوه تفکر و اخلاق باطنی زشت سرچشمه مي‌گیرد؛ از اینرو برای شناخت ماهیت این پدیده، حتی به عنوان موضوعی از موضوعات اقتصادی و مشکلی از مشکلات اجتماعی، باید به روان و باطن آدمیان توجه نمود، و انگیزه‌ها و علل درونی این آفت را بررسی کرد. همین موضوع، معیار تمایز بنیادین میان تفکر اسلامی و دیگر مکاتب است، که از عامل اصلی در تمام مسائل؛ یعنی خود انسان و گرایشهایش غافل نمي‌ماند.
خوی و خصلتهایی که در این حکمت رضوی(ع) یاد شده است نشان دهندۀ بی‌تعهدی و بی‌احساسی نسبت به محرومان و بینوایان است، که زیر پا نهادن اصول عدالت اجتماعی را در پی خواهد داشت.

بی‌گمان مال اندوزی نکوهیده که انگیزه‌هایی شیطانی دارد، موجب درآمدهایی است که از راههای ظلم، استثمار، احتکار، تولید جنس بی‌کیفیت، غصب، رباخواری و مانند آنها به دست آمده، نه از راه تولید و سرمایه‌گذاریهای سازنده و کسبهای حلال. (13)

 


پی نوشت :

1) دیوان حکیم آیت الله الهی قمشه‌ای، به اهتمام و مقدمه: دکتر حسین الهی قمشه‌ای، تهران، روزنه، 1378، چاپ سوم، ص 367 و 368.
2) اصول کافی، ثقه الاسلام کلینی، ترجمه: سیدجواد مصطفوی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت(ع)، ج2، ص 504.
3) بقره/43 و 83 و110 و نور/56 و مجادله/13 و مزمل/20.
4) لقمان/4.
5) الحیاة، محمدرضا حکیمی، محمد حکیمی، علی حکیمی، ترجمه: احمد آرام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380، چاپ اول، ج 6، ص348.
6) همان، ص 367.
7) رعد/21.
8) شیخ ابوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی، تفسیر مجمع البیان، تحقیق و نگارش: علی کرمی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380، ج7، ص249.
9) الحیاة، ج 6، ص 386.
10) همان، ص 399.
11) توبه/34 و 35.
12) الخصال، شیخ صدوق، ترجمه و توضیح: یعقوب جعفری، قم، اندیشه هادی، 1385، چاپ اول، ج 1، ص411.
13) فرازهایی از سخنان امام رضا(ع)، محمد حکیمی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1388، چاپ اول، دفتر نخست، ص 97 و 98.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره 124.





تاریخ ارسال مطلب : شنبه ٢١ آذر ١٣٩٤ / شماره خبر : ٨٠٨٨٤ / تعداد بازدید : 5191/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج